Saha yönetimi teknikleri
tekli gübre ile hazırlanan besin çözeltisi karışım tablosu doğru cevap değil, yeniden tasarlanacak bir şemadır
Saha yöneticilerine yönelik makale listesi
Karışım tablosundaki miktarları tartıyorsunuz, tekli gübreyi sırayla çözüyorsunuz, EC’yi ölçüyorsunuz ve hedef değere ulaşıyorsunuz. Hiçbir adım atlanmadı, sayılar da tuttu. Öyleyse içerik de doğru olmalı — bunu düşünmek doğaldır.
Ama EC, yalnızca çözünmüş iyonların toplam miktarını garanti eder; içeriğin dağılımını göstermez. Karışım tablosu doğru olsa da EC tutsa da tankın içeriği tasarımdan yavaş yavaş uzaklaşır. Bu makale, o «uzaklaşmayı» baştan kabul ederek yapılan besin çözeltisi karışımı üzerinedir.
Karışım tablosunu sabit bir cevap olarak görmeyin
Yazın, tankın dibinde beyaz bir şey birikmeye başlar. Ya da hasat öncesinde yaprakların görünümü geçen yıldan biraz farklıdır. Böyle küçük işaretler, elinizi bir an durdurur.
Gördüğüm yaprak sebze sahalarında, besin çözeltisini tekli gübreden karıştıran kişilerin çoğu, en başta birinden aldıkları karışım tablosunu kullanmaya devam ediyordu. Potasyum nitrat, kalsiyum nitrat, monopotasyum fosfat gibi malzemeleri kendileri karıştırıyorlar. İşler yolundayken sorun yok; ama bir gün «Bu gerçekten böyle devam etmeli mi?» diye takılıyorsunuz. Tetikleyici genellikle böyle ufak bir değişiklik oluyor.
Kalsiyum kaynağını fosfat ve sülfat kaynaklarından ayrı tanklarda tutmaya dikkat ediyorsunuz. Yine de dipte beliren o beyaz çökelti aynı şey mi, tam olarak anlaşılmıyor. Su sıcaklığı arttığında çökelmenin kolaylaştığı hissi var. Ama karışım tablosu tüm yıl boyunca aynı, bu ikisi birbiriyle örtüşmüyor gibi hissettiriyor. Böyle bir deneyim yaşadınız mı?
Bu «mevsimler değişiyor ama karışım tablosu değişmiyor» çelişkisinin kökeninde, tabloyu bir kez belirleyip bir daha dokunmamak alışkanlığı yatıyor. Oysa su sıcaklığı ve anlık koşullara göre hem çökelme eğilimi hem de bitkinin ihtiyaç duyduğu miktarlar değişiyor. Karışım tablosu ezberlenecek sabit bir değer değil; dönüm noktalarında gözden geçirilecek, ön koşullar bozulduğunda yeniden tasarlanacak bir şemadır. Bu verimde sıçrama yaratmaz. Ama kaynak israfını azaltır ve eksiklik ile çökelmeyi önceden okuyarak önlemeye yardımcı olur.
Bu yaklaşımın işe yaradığı sahalar, yaramadığı sahalar
«Yeniden tasarlama» fikrinin nerede işe yaradığını baştan dürüstçe ortaya koyalım. Bu çabanın karşılığını verdiği yer şudur: besin çözeltisini yeniden kullanan kapalı sirkülasyon x yaprak sebze x su sıcaklığının yükseldiği yaz mevsimi kesişimi. Burada EC tutmasına rağmen klorür ve mikro elementler sessizce sıfıra iniyor, kalsiyum fosfat çöküyor — bu gerçek zarar, daha sonra bakacağımız araştırmaların ölçümlerinde net biçimde görünüyor. Bu koşullarda sabit karışım tablosunu yeniden tasarlamanın değeri olduğunu kesinlikle söyleyebilirim.
Öte yandan akış-atık veya her seferinde taze hazırlanan sirkülasyonsuz sahalarda, ara sıra çalışan küçük ölçekli üretimlerde ve su sıcaklığının yükselmediği kış aylarında sabit tablo gayet yeterlidir. Yeniden kullanılmadığında iyonlar birikmez ve dengesizleşmez; su soğuk olduğunda çökelme bölgesinden de uzak durulur. «Sabit tabloyla 10 yıldır çalışıyorum» diyen sahaların büyük çoğunluğu bu taraftadır. Bu yüzden önce kendi sahanızın hangi tarafta olduğunu anlayarak başlayın. Aşağıdaki her şey sirkülasyon x yaprak sebze x yaz koşullarını esas alır.
Yazın çıkan beyaz çökelti nedir ve nasıl ayırt edilir
Dipte beyaz bir şey beliriyor. Önce yanlış teşhis koymamak gerekir.
Kalsiyum kaynağını diğerlerinden ayırmak doğru bir yaklaşımdır. Ancak burada ayrılması gereken şey, kalsiyum kaynağı ile «fosfat ve sülfat kaynakları»dır; sık duyulan «kalsiyumu magnezyumdan ayırın» değil. Kalsiyumla birleşip çöken fosfat (kalsiyum fosfat) ve sülfattır (kalsiyum sülfat). Uygulamada kalsiyum nitrat B besinine, fosfat, sülfat, potasyum, magnezyum ve mikro element kaynakları A besinine konur; bu ikisini konsantre haldeyken bir araya getirmemek esastır — bu temel kuraldır. Yazın dipte biriken beyaz şey ise bunların içinde fosfatla birleşimi, yani kalsiyum fosfattan şüphelendirmelidir.
Ama çökelti yalnızca kalsiyum fosfat değildir. Dip veya sıvı içinde ortaya çıkan maddeler görünüşlerine göre tahmin edilebilir. Sahada gördüğüm kadarıyla şu ayrım en pratik olanıdır:
- Kalsiyum fosfat: Beyaz ile grimsi beyaz arası ince çökelti. pH 6,0 üzerinde kolay oluşur, yazın sık görülür.
- Kalsiyum sülfat: Beyaz, kristal yapılı çökelti. Düşük sıcaklıkta ve yüksek konsantrasyonda kolay oluşur. Yüksek sıcaklıkta oluşan kalsiyum fosfatın tersi yönde davranır.
- Demir çökeltisi: Kahverengi ile kırmızımsı kahverengi. pH 6,5 üzerinde ve güneş ışığına maruz kaldığında kolay oluşur.
- Kalsiyum karbonat: Beyaz toz. Sert su kullanıldığında veya pH 7,0 üzerinde kolay oluşur.
Kısacası: beyaz ve ince ise kalsiyum fosfat, kristalimsi ve soğuk mevsimde ise kalsiyum sülfat, sert su ve yüksek pH ise kalsiyum karbonat, kahverengi ise demir olarak tahmin edilebilir. Sıcaklık yönleri zıt olduğundan soğukta oluşanla sıcakta oluşanı karıştırmayın.
Su sıcaklığı arttıkça çökelmenin kolaylaştığı hissi, kalsiyum fosfat için doğrudur. Kalsiyum fosfatın sıcaklık arttıkça daha zor çözünen ters çözünürlük özelliği vardır ve yazın daha sık görülmesi bununla örtüşür. Bu yüzden karışım tablosunu tüm yıl boyunca aynı tutmak başlı başına bir tutarsızlıktır.
Bu kuru kuram değildir. Kapalı sirkülasyonlu hidroponik sistemde besin çözeltisini izleyen bir araştırmada, sistemde biriken çökelti maddesinin amorf (kristal yapısız) kalsiyum fosfat olduğu ve kalsiyum ile fosfor oranının yaklaşık 1,2 olduğu bildirilmiştir (bkz. 1). Bu çökelti demir ve manganeyi de sürüklüyordu. «Fosfat ile kalsiyum konsantre haldeyken bir arada bulunursa çöker» ifadesi, sirkülasyon sıvısında gerçekten gerçekleşen bir olgu olarak kayıtlara geçmiştir. Ancak bu bulgular pH 8,0-8,5 gibi yüksek değerlerde elde edilmiştir; kaç gram çökmesi için konsantrasyonun ne kadar yüksek olması gerektiğine dair sayısal bir eşik verilmemektedir.
Buraya saha verilerini de ekleyelim. Çoğu saha besin çözeltisi pH’ını 5,5-6,2 civarında tutar. Araştırmanın 8,0-8,5 değeri bu açıdan uç bir koşuldur. Ama «biz 6 civarındayız, çökelme olmaz» diye rahatlamak için henüz erken. Kalsiyum fosfat pH 6,0 üzerinde oluşmaya başlar, demir çökeltisi de pH 6,5 üzerinde başlar. Yani sahanın çalışma bandının hemen üstünde, 6,0’a girildiği anda çökelmenin eşiğine ulaşılmış olunuyor. Genel eğilim olarak «konsantrasyon, su sıcaklığı ve bekleme süresi ne kadar üst üste gelirse ve kaynak suyun alkalitesi pH’ı ne kadar yukarı çekerse, çökelme o kadar kolay olur» biçiminde yorumlamak, genel kimya ilkeleri açısından da tutarlıdır.
Öncelikle aydınlatılması gereken şey, çökelmenin ana çözelti tankında mı yoksa seyreltme sonrası sıvıda mı gerçekleştiğidir. Ana çözelti konsantre olduğundan çökelmeye daha yatkındır. Burada gözden kaçan nokta şudur: fosfat kaynağı ile kalsiyum kaynağı ayrı tanklarda tutulsa bile seyreltme ile bir araya gelince yine de buluşurlar. Bu yüzden ana çözelti yaklaşık 100 kat seyrelterek kullanılır; A besini ve B besini her zaman ayrı ayrı seyreltildikten sonra birleştirilir — doğrudan karıştırılmaz, bu temel kuraldır.
Ama bir rahatlatıcı nokta da var. Seyreltme sonrası konsantrasyon önemli ölçüde düştüğünden, aynı sıcaklıkta bile çökelme bölgesinden uzaklaşılır. Çökelme eğilimi kabaca «konsantrasyon, su sıcaklığı ve bekleme süresi ne kadar üst üste gelirse o kadar yüksek» diye düşünmek yeterlidir. Düşük konsantrasyonda biraz buluşsalar da akarken katılaşmayı tamamlayamazlar. Bu yüzden gerçekten tehlikeli olan yer, seyreltilmiş olması gereken noktada konsantre halde uzun süre kalmaktır. Seyreltilmiş çözelti hazırlanıp bir gece bekletilir; sıvı, besleme borusunun bağlantı noktalarında veya kör uçlarında durur; üstüne yazın su sıcaklığı biner. Bu üçü çakıştığında, seyreltiğinizi sandığınız halde bile yerel olarak çökelme başlar. Bakılması gereken yer, ana çözelti tankı mı, yoksa seyreltme sonrasında da «birikerek hareket etmeyen» bir nokta mı olduğudur. İkincisi ise karışımı yeniden tasarlamadan önce bekleme süresini ve borulardaki durgunluğu sorgulamaya yönlendirir. Başka bir deyişle çökelme, karışımın kendisini yeniden tasarlamaktan çok sıcaklık, bekleme süresi ve seyreltme gibi işletme değişkenleriyle çözülen bir sorundur.
EC tutsa bile içerik tükenir
Çökelti konusunda bir fikir oluştuktan sonra, sıra karışımın sayılarını nasıl belirleyeceğimize geliyor.
Çoğu sahada karışım, hedef EC üzerinden — besin çözeltisinde çözünen gübrenin toplam yoğunluğunu gösteren bir ölçü — oluşturulur. Geçen yılla aynı EC’ye ulaşacak şekilde karışım tablosundaki miktarlar eklenir, EC metre ile eşleştirilir ve işlem tamamdır. Her iyonu ayrı ayrı hesaplamaz, azot veya potasyum dağılımını çıkarmaz. EC tutarsa içerik de kabaca tutuyordur varsayımıyla hareket edilir. Ben de başlangıçta böyle yönetiyordum.
Ama EC, çözünmüş tüm iyonların yalnızca toplamıdır. Toplam aynı olsa bile dağılımın oranı ayrı bir meseledir. Azot fazla, potasyum az olsa da tersi de olsa EC metre aynı sayıyı gösterir. İçerikteki dengesizlik EC metreye yansımaz.
Üstelik sirkülasyon sistemiyle besin çözeltisi yeniden kullanıldığında bitki iyonları eşit oranda almaz. Bazı iyonlar EC’nin genel hareketine katılmadan sessizce azalır. Sabit karışımla sirkülasyon yapıldığında, EC doğru olmasına rağmen yalnızca belirli iyonların tükendiği bir durum ortaya çıkar.
Bu durum gerçek ölçümlerde de açıkça görülmektedir. Kapalı hidroponik sistemde her iyonu izleyen bir araştırmada, nitrat, sülfat, magnezyum, kalsiyum ve potasyum konsantrasyonları EC’nin genel hareketini iyi bir şekilde takip etti. Bunlar EC metre ile izlenebilen taraftadır. Fosfat, sodyum, klorür ve demir-mangan gibi mikro elementler ise EC’nin hareketinden saptı. Özellikle klorür 12. günden itibaren yetiştirme süresi boyunca sürekli azaldı ve sonunda neredeyse sıfıra indi. Demir ve mangan da ikinci yarıda neredeyse sıfıra düştü (bkz. 1). «EC korunuyor ama EC’ye yansımayan iyonlar önce tükeniyor» olgusu sezgisel değil; iyonlar tek tek ölçüldüğünde ortaya çıkan somut bir harekettir.
Burada dikkat edilmesi gereken, hangisinin önce tükendiğidir. Aynı araştırmada iyon başına alım hızı da oldukça farklıydı ve potasyum en hızlı alım grubundaydı. Ancak hızlı alınmak ile çözeltiden önce tükenmek aynı şey değildir. Potasyum büyük miktarlarda alındığından ikmal de etkili oldu ve çözelti konsantrasyonu olarak EC ile iyi bir korelasyon gösterdi. Gerçekten sıfıra düşenler klorür, sodyum, fosfat, demir ve mangandı. Bu yüzden «potasyum önce tükenir» diye tek bir noktaya kilitlenmektense, «EC’ye yansımayan iyon grubu sessizce tükenir; potasyum hızlı alındığı için dikkat edilmesi gereken bir örnektir» biçiminde yorumlamak kaynağın bulgularına daha sadıktır.
Bu dengesizliğin verimi doğrudan etkilediği durumlar da vardır. Hidroponik marulda besin çözeltisi hedef EC’de tutularak yeniden sirkülasyon yapıldığında, taze besin çözeltisiyle yetiştirilen kontrol grubuna kıyasla toprak üstü ağırlık yaklaşık %20-40 (deneyde en fazla %36) azaldı. Bu noktada bitkinin azot, fosfor, potasyum ve demir konsantrasyonları birlikte düşmüştü; EC metre değeri tutuyordu ama içerik eksikti (bkz. 2). Bu araştırmada besinlerin dengesizleşmesinin temel mekanizması şuydu: kaynak sudaki kalsiyum, magnezyum ve bikarbonat birikip EC’yi yukarı taşıdı ve gölgesinde gerekli iyonlar seyreltildi. Yalnızca potasyumun önce alınıp yok olduğu gibi basit bir hikaye değildi. Her iki durumda da «EC doğruysa besin yeterlidir» varsayımının çöktüğü anlar sayısal olarak kayıt altındadır.
Hedef EC’den değil, iyonlardan geri hesaplayın
Peki nasıl belirlenmeli? Mantık şöyle: karışım miktarları hedef EC’den değil, her iyonun hedef konsantrasyonu önceden belirlenerek oradan tekli gübre miktarları geri hesaplanarak elde edilir. Burada kullanılan birim mEq/L’dir (milieşdeğer/litre). Bitkiler besinleri iyon formunda aldığından, ağırlık yerine iyonun elektriksel reaktivitesine göre dengeleme yapmak tasarımı daha tutarlı kılar. Aynı ağırlık için potasyum (tek değerlikli) ile kalsiyum (iki değerlikli) arasındaki reaktivite farkı yaklaşık ikidir ve mEq/L burada devreye girer.
Sıra şöyledir. Önce bitki türü ve gelişim evresine göre azot, potasyum, kalsiyum, magnezyum gibi ana iyonların hedef konsantrasyonları mEq/L cinsinden belirlenir. Sonra en az belirsizlik yaratan tekli gübrelerden başlanarak doldurulur.
Somut bir örnek olarak, marulda yaygın kullanılan Yamazaki formülasyonuyla kalsiyum nitrat miktarını hesaplayalım. Yamazaki formülasyonunda kalsiyum 2 mEq/L olarak belirlenir. Kalsiyum nitrat (Ca(NO3)2.4H2O) molekül ağırlığı 236,1’dir; kalsiyum iki değerlikli olduğundan gram eşdeğeri 40,1/2 = 20,05’tir. 1.000 L için gereken miktar, hedef konsantrasyon x gram eşdeğer x molekül ağırlığı / atom ağırlığı formülüyle 2 x 20,05 x 236,1 / 40,1 = 236,1 g bulunur. Yani 1.000 L besin çözeltisi için kalsiyum nitrat 236,1 g olarak belirlenir.
Burada geri hesaplamanın özü şudur. Kalsiyum nitrat eklendiği anda kalsiyumla birlikte nitrat formunda azot da girer. Örneğin buraya 4 mEq/L nitrat giriyorsa ve hedef nitrat 10 mEq/L ise, kalan 6 mEq/L potasyum nitratla tamamlanır — böylece bir iyonu her doldurduğunuzda beraberinde gelen diğer iyonu bir sonraki hesaptan düşersiniz. Kalsiyum kalsiyum nitrat, magnezyum magnezyum sülfat ile büyük ölçüde belirlenir; önce bunlar yerleştirilir, kalan azot ve potasyum potasyum nitratla denkleştirilir, fosfat ve mikro elementler en sona bırakılır.
Sonra EC, sonuç olarak kendiliğinden gelir. EC önce hedeflenen bir değer değil, sonunda «kaymadı mı?» diye kontrol edilen bir araçtır. Bununla birlikte, sahada her seferinde tüm iyonları elle hesaplamak gerçekçi değildir. Uygulamada besin programı aracı veya hesap tablosuyla hesaplama yaygındır; bu sitede de tekli gübre ve kompoze gübreyi birlikte hesaplayabileceğiniz ücretsiz bir araç sunulmaktadır.
[Topraksız tarım] Son derece basit ve kullanışlı besin programı aracı: SimpleFert
Ölçümde de her seferinde her kalemi ölçmek güçtür. Önce EC’ye yansımayan ve hızlı tükenen maddeler — klorür, mikro elementler ve hızlı alınan potasyum — üzerine odaklanıp yalnızca bunlara bakmak, başlamak için gerçekçi bir yoldur.
gelişim evresi ve su sıcaklığına göre karışımı ayarlayın
Alım dengesizse, fide dikimi hemen sonrasında ve hasat öncesinde aynı karışımı sürdürmek doğru mudur? Bu soru kaçınılmaz olarak ortaya çıkar. Çünkü bitkinin her evrede aldığı madde değişirken karışım tablosu sabit kalabilir.
Vejetatif büyümeden meyve tutumuna ve hasata doğru ilerledikçe bitkinin talep yönü gerçekten değişir. Meyve veren sebzelerde yaprak büyütme döneminde azota ağırlık verildiği, meyve tutmaya başlandığında ise potasyumun göreli ağırlığının arttığı söylenir. (Benim esas saham yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında yaprak sebze olduğundan, meyve sebzelerini yerinde görmedim; bunu duyduğum kadarıyla aktarıyorum.) Yine de bu her gün uğraşılacak bir şey değildir. Yalnızca dönüm noktalarında gözden geçirmek yeterlidir: fide dikimi hemen sonrası, vejetatif doruk ve meyve tutumundan hasat öncesine kadar olan dönemler.
Geçiş için ipucunu takvimden mekanik olarak belirlemek yerine, hızlı tükenen iyonlardaki düşüşü bitkinin görünümüyle birlikte okumak daha gerçekçidir. Hızlı tükenen iyon düştü ve üstüne bitkinin durumu da değişti — her ikisi aynı anda gerçekleştiğinde hareket edilir. Pratik açıdan, besin çözeltisi analizi ile bir öncekiyle karşılaştırarak «büyük düşüş gösteren maddeyi bir sonraki seferde biraz artır, pek değişmeyen maddeyi azalt» şeklinde yaklaşık %10’luk adımlarla kademeli ayarlama yapmak en kolay yöntemdir. Tek seferde büyük değişiklik yapmamanın inceliği şudur: mükemmel formülasyonu hedeflemek yerine tepkiyi izleyerek yaklaşmak, sahada sürdürülebilir bir tutum olur.
Dürüstçe belirtmek istediğim bir nokta var. Karışımı ayarlamanın etkisi, su sıcaklığı, çeşit ve ışık gibi ortam koşulları sağlandıktan sonra devreye girer. Ortam kötüyse, karışımı ne kadar ince ayarlasanız da etki sınırlı kalır. Bu yüzden dinamik karışım tasarımını verimde sıçrama yaratan bir hamle olarak değil, eksikliği ve çökelmeyi önceden önleyen savunma amaçlı bir ayarlama olarak konumlandırmak, yaprak sebzede gördüğüm kadarıyla pratiğe en yakın düşünce biçimidir.
«Ortam sağlandıktan sonra devreye girer» özelliği araştırmalarda da defalarca doğrulanmıştır. Hidroponik marul ve biberde EC ile verim ilişkisini inceleyen deneylerde, optimal EC değeri mevsim, çeşit ve su sıcaklığının kombinasyonuna göre değişti ve yalnızca EC’ye bakılarak tek bir değere sabitlenemedi. Verimde en belirleyici olanın yetiştirme mevsimi ve çeşit kombinasyonu olduğu da raporlanmıştır (bkz. 3, 4, 5). Üstelik besin çözeltisinin maksimum sıcaklığı yaklaşık 26 derece civarında tutulduğunda, yüksek EC’de beklenen büyüme düşüşünün neredeyse ortadan kalktığını gösteren bir deney sonucu da mevcuttur (bkz. 5). Tersine bakıldığında, sıcaklık kontrol altındayken karışımdaki ufak sapmalar yüzeye çıkmaz; sıcaklık kontrolünün kaçtığı yaz aylarında ise karışımın önemi artar. Ancak bu, EC düzeyi yani toplam tuz yükü hakkındadır. Sıcaklığın örtebileceği budur; iyon oranındaki bozulmayı ise örtemez. «Her zaman değil, ön koşullar bozulduğunda müdahale et» ilkesiyle de örtüşür.
Karışımdaki sapmayı erkenden fark etmenin işaretleri
Karışım bozuldu. Ya da belirli bir iyon azaldı. Bunu erkenden fark etmek için neye bakmak gerekir? EC metreniz olduğunu varsayarsak, bunun ötesinde «bu değer bu şekilde değişirse sarı ışık yanar» diye okunabilecek işaretler var mı? Buradaki soru budur. Gördüğüm yaprak sebze sahalarında da EC ve pH izleniyordu ama bunların ötesinde neye bakılacağı bilinmiyordu; yaprak rengindeki değişiklik de çoğunlukla sonradan fark ediliyordu.
En hızlı yol, hızlı tükenen bir iki iyona odaklanıp aynı noktada sürekli izleme alışkanlığı edinmektir. Klorür, mikro elementler ve hızlı alınan potasyum gibi odaklanılan kalemleri, basit bir yöntemle bile olsa sabit noktada kontrol edin. Her kalemi her seferinde ölçemeseniz bile, yalnızca bu EC’de görünmeyen tükenmeyi daha önce gün yüzüne çıkarır.
pH’nın da kullanım alanı vardır. Besin çözeltisinin pH’ının zaman içinde yavaşça yükselip yükselmediği ya da düşüp düşmediği, yönü bitkinin nitratı mı yoksa amonyumu mu daha çok aldığı ve bu dengesizliğin dolaylı bir yansıması olarak açıklanır. Ancak bunu «içerikteki dengesizliğin erken işareti» olarak baş aktör yapmayı önermiyorum. Otomatik pH kontrolü olan sahalarda cihaz yönü sıfırladığından «hareket yönü» zaten görülmez hale gelir. Kaynak suyun alkalitesi, çözünmüş karbondioksit ve mikrobiyal aktivite de pH’ı etkilediğinden çok faktörlü gürültü biner. [6] numaralı referansın gösterdiği de daha çok pH’nın sınırlılığıdır: «EC ve pH tek tek iyon türlerini ayırt etmez». Bu yüzden pH, sabit nokta ölçümünü destekleyen yardımcı bir kanıt olarak konumlandırmak daha uygun olur — «EC tutmasına rağmen pH’ın hareketi öncekinden farklılaştı» veya «ikmale göre EC geri dönüşü yavaşladı» gibi birden fazla değerin tutarsızlığını yan yana okurken kullanılacak bir ipucu.
«EC ve pH tek başına bireysel iyon dengesizliğini yakalayamaz» noktası, iyon seçici elektrot entegrasyonu yönünde yapılan araştırmalarda da ele alınmıştır; EC ve pH arasında fark gözetmeyen yönetimin bireysel iyon türlerini ayırt edemeyeceği şeklinde ifade edilmiştir (bkz. 6). Ancak bu basit bireysel ölçümün de kendine özgü sapmaları vardır. İyon elektrotunun potasyumu düşük okuması ve bunun düzeltilmesinin gerçek karışım çözeltisini yaklaşık %40 daha konsantre yapması gibi bir hata raporlanmıştır (bkz. 7). Kalsiyum da kalibrasyon ile ölçüm sırasında arka plan sıvısı farklı olduğunda elektrot düşük okur ve karışım çözeltisi yaklaşık %30 daha konsantre hale gelir (bkz. 8). Bu yüzden «EC’ye yansımadığından ayrı ayrı ölç» doğru bir yöndür; ama basit ölçüm değerini de ilk seferde doğru saymayın. Hareket yönünü birkaç ölçümde okumak en uygun tutum olur.
Bir de hataları yakalamak için bir mekanizma ekleyelim. Tartım işleminde, bir kez çözüldükten sonra görünümden anlaşılmaz. Tartılanları işaretleyebileceğiniz bir kontrol listesi hazırlamak ve tek tek kapatmak, A besini ve B besini kaplarını renk kodlaması ile ayırt etmek, çalışmadan önce alınacak önlemler olarak işe yarar. Buna rağmen hata oluştuğunda, hedef miktarın %15’i dahilinde ise eksik miktarı tamamlayın veya seyreltme ile düzeltin; %15’i aşıyorsa zorla düzeltmeye kalkışmayın, atıp yeniden hazırlayın. Demir eklerken mutlaka A besini tarafına ekleyin ve oksidasyonu önlemek için hemen karıştırın. Şelat demir, her biri farklı asidik aralıkta kararlıdır: Fe-EDTA pH 4,0-6,5, Fe-DTPA 4,0-7,5, Fe-EDDHA 4,0-9,0 arasında çalışır; kaynak suyun pH’ı yüksekse daha kararlı bir şelat seçin (daha kararlı olanlar daha pahalıdır).
tekli gübre karışımının asıl değeri ucuzluğu değildir
tekli gübre karışımına başlama güdüsü genellikle «piyasa kompoze gübreden daha ucuz olsun» ister. Peki, tekli gübreye geçmek gerçekten maliyeti düşürüyor mu? Buraya kadar okuduysanız, ölçüm ve yeniden tasarlama çabasının artmasıyla gübre bedelinden kazanılan yerin kalıp kalmadığını merak ediyorsunuzdur.
Dürüst söylemek gerekirse tekli gübre «her zaman ucuzdur» denilemez. Hammadde birim fiyatı düşebilir. Ama bunun karşılığında hazırlama işçiliği, ölçüme yönelik maliyetler, birden fazla tekli gübre çeşidini stoklamanın riski ve kullanmadan oluşan fire, gübre tasarrufuna karşı yüklenir. Dolayısıyla yalnızca gübre bedeline bakarak kazançlı olup olmadığı kararı verilemez. Üstelik ölçek ve işletme koşullarına göre kâr-zarar dengesi tersine döner. Az miktarda ve seyrek üretimde hazır karışımın kolaylığı öne çıkabilir; büyük hacimde ve kendi başına yönetebilecek bir yapıda tekli gübre işe yaramaya başlar. Ucuz olup olmadığı koşullara bağlıdır ve yalnızca buna bakılarak sonuç çıkarılamaz.
tekli gübre karışımının asıl değeri başka bir yerdedir. Ucuzluğundan çok, bitki ve gelişim evresine göre içeriği değiştirebilme özgürlüğündedir. Yalnızca maliyetle değerlendirildiğinde, burada anlatılan dengesizliği düzeltebilme ve çökelmeyi önleyebilme avantajları büsbütün gözden kaçar. Nitekim her iyonun alımına göre uygulama miktarını ayarlayan kantitatif besin çözeltisi yönetiminin, yalnızca EC ile yönetmeye kıyasla kaynak verimliliği açısından avantajlı olduğunu ileri süren araştırmalar da vardır (bkz. 9). Ancak bu yalnızca «ileri sürme» düzeyinde kalıyor; EC yönetimi ile verim veya maliyeti doğrudan karşılaştırıp üstünlüğü sayısal olarak ortaya koyan bir çalışma henüz yok. Bu yüzden «tekli gübre karışımı hem verimde hem maliyette her zaman kazanır» denilemez; ama «içeriği bitkiye yöneltme özgürlüğü, yalnızca EC yönetiminde elde edilmesi güç bir alan olarak kalır» denebilir. Elektrik ve işçilik maliyetlerini de kapsayan hassas bir hesaplama ayrı bir konu olarak ele alınabilir; burada yalnızca karışım tasarımının sınırları içinde kalacağız.
Son olarak, şunu mutlaka aklınızda tutun. «Bu karışım tablosunu takip edersen çökelme olmaz» diyebileceğiniz kesin bir tablo muhtemelen yoktur. Çünkü kaynak suyun sertliği, su sıcaklığı ve tankın bekleme süresi değiştiğinde çökelme koşulları da değişir. Bu yüzden buradaki anlatı belirli sayıları ezberlemek için değildir. Önce kendi tesisinizin mevcut değerlerini — kaynak su kalitesi, su sıcaklığı, hangi iyonun hızlı tükendiği — bir kez bizzat doğrulayın. Ardından bir sonraki döngüde deneyeceğiniz bir iki aday belirleyin. Belirli sayılar ortaya koyarken de hedef EC, iyon oranı, su sıcaklığı ve hedef bitkiyi tek bir ön koşul seti olarak birlikte değerlendirmeyi unutmayın.