Saha yönetimi teknikleri

besin çözeltisi yönetiminde EC ve pH: hedeflere ulaşıyorsunuz, peki brüt kar kaçıyor mu?

Saha yöneticilerine yönelik makale listesi

Her sabah ölçer tutuyorsunuz, EC de pH da tam hedefte. Günlük rapordaki rakamlar tertemiz sıralanmış. Yine de biri “bu yönetim bizim brüt karımıza ne kadar katkı yapıyor?” diye sorduğunda, tüm kayıtlar elinizde olmasına rağmen yanıt çıkmıyor. Sayıların tutturulması ile kâra etkisi bir yerde birbirinden bağımsız gidiyor. Sadece hedeflere ulaşmak pek çok tesiste yeterince işe yarıyor; ama hedeflere ulaşıldığı hâlde açıklanamayan sorunlar çıktığında, o boşluktan her yıl sessizce bir miktar kayıp oluşuyor olabilir.

Sayılar yeşil, ama satılabilir verim düşüyor

EC, pH ve DO’yu yan yana koyuyorsunuz; ama aslında izlediğiniz çoğunlukla EC ve pH, DO ise hep geriye bırakılıyor. Tanıdık geldi mi? Asıl sorun şu: problem her zaman tanıdık bir yüzle gelmiyor. EC de pH da hedefte oturuyor, ama bir tuhaflık var. Tam da bu biçimde geliyor. Sonradan geriye bakınca o dönemde mutlaka su sıcaklığı yükselmiş, kökler sıklaşmış ve büyük ihtimalle DO düşmüş oluyordu. EC ve pH «ayarlanan sayılar» olduğu için onlara her gün dokunuyorsunuz. Ama DO, her gün bir hedefe doğru yönlendirilen bir sayı değil; koşulların sonucu olarak çıkan bir sayıdır. Ölçsek de ne yapacağımızı bilemiyorduk diye hep kenara bıraktık. Öyle bakınca sıralama tersine dönmüş olabilir. Her gün özenle ayarladığınız EC ve pH aslında «ayarlayınca yerine oturan» uysal sayılardı; satılabilir verimi gerçekten belirleyense kenara bıraktığımız DO’ydu. Şunu da ekleyeyim: o «ayarlayınca yerine oturan» iş de göründüğü kadar uysal değil, ama buna sonra geleceğim. Ölçmesi ve müdahalesi kolay sayılara odaklanıp, sonuç olarak çıkan sayıdan gözlerinizi çevirdik. Tanıdık geldi mi?

DO ayarlanan bir sayı değil, izlenen bir sayıdır

DO, «müdahale edilemeyen bir sayı» olmaktan çok, müdahale edebildiğiniz sayıların ne kadar işe yarayacağını belirleyen ön koşuldur. Öyle koyunca her şey yerine oturuyor. EC ve pH, kökler besinleri ve iyonları gerçekten alabildiğinde anlam taşıyan sayılardır. Bu alım kök solunumuyla işler ve solunum oksijen ister. Dolayısıyla DO düştüğünde, EC ve pH’yı ne kadar mükemmel tutarsanız tutun, köklerin tarafında kullanım gerçekleşemiyor. Tahta kurulmuş, ama taşlar kımıldamıyor. DO azaldığında EC ve pH müdahalelerinin etkisi köreliyor. Sıralama olarak DO, EC ve pH’ın bir basamak üstündedir. Kenara bırakılmasının da mantığı var: DO, EC ve pH gibi her gün bir hedefe doğru yönlendirdiğiniz bir şey değil; su sıcaklığı, kök kütlesi, debi ve havalandırma gibi koşulların sonucu olarak ortaya çıkan bir sayıdır. Üstelik DO’yu hareket ettirme araçları —havalandırma yöntemi, su sıcaklığının ayarlanması— genellikle ekipman tarafında belirlenir; sahada her gün çevrilen bir düğme değildir. Bu yüzden çoğu durumda DO’ya karşı yapabileceğiniz, değerin kendisini işletmekten çok, düşüp düşmediğini kontrol etmek ve bozulmaya giden eğimi erken okumaktır. İşte bu, EC ve pH’dan niteliksel olarak farklı olan nokta: her gün tek bir hedef değere doğru yönlendireceğiniz bir şey değil, belirli bir düzeyin altına düşüp düşmediğini izleyeceğiniz bir şeydir. Kronik olarak alt sınırın altına düşüyorsa bu, günlük işlemlerle telafi edilecek bir mesele değil, havalandırma ve su sıcaklığı altyapısıyla ne yapılacağına ilişkin bir üst sorundur. Akılda tutulması gereken asıl nokta şu: sorunlu dönemde EC ve pH hedefte görünüyordu. Bu «demek ki besin çözeltisi sorunsuzdu» için bir gerekçe değil. Tam tersi: DO düşüp alım yavaşlayınca, tüketilmeyen miktar EC ve pH’ı kararlı gösteriyor. Düzgünce oturan sayılar, aslında kullanılmıyor olmanın ters yüzü olabilir.

Oksijen yetersiz olduğunda kökler malzemeyi kullanamıyor. Bunu tersine çevirince, oksijen eklediğinizde elde edilen büyüme artışının boyutundan da aynı tablo görülüyor. Bir deneyde, besin çözeltisine doygunluğun çok ötesinde yüksek konsantrasyonlu oksijen çözdürülerek yetiştirilen marullar, sıradan hava ile havalandırılan kontrol grubuna kıyasla yaklaşık iki kat daha geniş yaprak alanına ulaştı. (bkz: 1) Ama bu, düşük sıcaklık ve tek deneme gibi uç koşullarla elde edilmiş bir sonuçtur; normal işletmede doğrudan iki katı elde edersiniz anlamına gelmiyor. Yine de köklere ulaşan oksijene bağlı olarak büyümenin bu ölçüde değişebildiği yönü görülüyor. Sahada asıl etkili olan ise alt sınır tarafıdır. yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında yaprak sebzelerle çalıştığım süreç boyunca, çözünmüş oksijenin 5 mg/L’nin altına düşmemesini, mümkünse 8 mg/L dolayında tutulmasını güvenli taraf için bir referans noktası olarak kullandım. Bildirilmiş bir örnek olarak, meyve sebzelerinde NFT domatesinde çözünmüş oksijen 5 mg/L’nin altına düştüğünde stres belirtileri ve büyüme durgunluğu görüldüğü aktarılmaktadır. (bkz: 2) Ancak bu, akvaponiğe dayalı bir sirküle sistemden yapılan ikinci el bir alıntıdır ve «görülebilir» gibi gevşek bir ifadeyle aktarılmış; yöntem ve besin çözeltisi tankının kapasitesine göre etki değişir. Aynı derleme, daha büyük tank hacminin düşük DO’ya daha iyi tolerans gösterdiği örnekleri ve 1-3 mg/L’de bile ciddi olumsuz etki görülmediğine dair raporları da bir arada sunmaktadır. (bkz: 2) Dolayısıyla 5 mg/L, her yerde geçerli mutlak bir eşik değil; «bunun altına düşürme» diye konan bir alt sınır hedefidir. Yüksek oldukça daha iyi demek değil; belirli bir düzeyin altına düşmemesi için izlenen bir sayı olarak düşünmek daha doğrudur.

Peki DO, bozulmaya giden eğimi okunan bir sayıdır derken, sahada «eğimi okumak» somut olarak ne demek? DO’nun değerini mi kaydediyorsunuz, yoksa su sıcaklığının kaç derece yükseldiği, köklerin ne kadar sıklaştığı gibi koşul tarafına mı bakıyorsunuz? Ya da DO’yu ölçmeye devam edip düşmeye başladığında erken uyarı işareti olarak mı kullanıyorsunuz? Yanıt şu: ikisini birden yapıyorsunuz. DO’yu ölçüyorsunuz. Ama «bugün kaç» diye okumuyorsunuz. «Geçen seferden düşmüş mü» diye fark olarak okuyorsunuz. Aynı anda koşul tarafına da bakıyorsunuz. Bu iki kademeli yapıdır. Neden yalnızca koşullar yetmez? Su sıcaklığı, kök kütlesi ve debinin hangisinin etkili olduğu tesise göre değişir; aynı koşullarda bile etki, mevsime ve gelişim evresine göre kayar. Koşullara bakmak, «DO’yu ne düşürüyor» konusunda fikir edinmek içindir; bozulmayı bizzat tespit etmeye yaramaz. Tersine, yalnızca DO’ya bakarsanız düştüğünü anladığınız anda «peki neden» sorusunun yanıtı elinizde yoktur. Bu yüzden rolleri ayırırsınız: DO bozulmayı tespit etmeye, koşullar ise nedenini ayırt etmeye. Tabii nedeni bilseniz de havalandırma veya su sıcaklığını gerçekten hareket ettirip ettiremeyeceğiniz ekipmana bağlı; çoğu sahada yapabileceğinizin sınırı önce kontrol etmektir. Ne var ki DO da sonuç olarak çıkan bir sayı olduğundan, düştüğü anda alım zaten yavaşlamaya başlamış demektir. Gerçek erken gösterge, koşul tarafındaki harekettir: su sıcaklığının yükselmeye başlaması, köklerin sıklaşması. Sıralama şöyledir: koşullardaki değişim önce gelir, DO’nun düşmesi onu doğrular, sonunda büyüme bozukluğu olarak ortaya çıkar. DO bu zincirin ortasında duruyor; koşul tarafındaki önsezinin gerçek olup olmadığını doğrulayan teyit rolünü üstleniyor. Bu yüzden kayıt tutarken DO’nun mutlak değerini tek bir noktada bırakmak yerine, su sıcaklığıyla DO’yu birlikte kaydetmek daha işlevseldir. Su sıcaklığı yükselince suda çözünebilecek oksijenin üst sınırı da düşer; aynı DO değeri için yüksek su sıcaklığındaki bir düşüş fazla tampon bırakmaz. Koşul olarak su sıcaklığını, sonuç olarak DO’yu yan yana koyunca «düştü» bunun olağan bir düşüş mü yoksa bırakılırsa boşalacak bir şey mi olduğu okunabilir hale gelir. Tek bir sayıyı hedefe yönlendirmeyi bırakın; eğimi koşul-sonuç çifti olarak okuyun. İşte bu.

O oksijeni suya nasıl kattığınız ise büyük ölçüde ekipmanı kurma aşamasında belirlenen bir meseledir; her gün çevrilen bir işlem değil. Büyük tesislerde verimli olan, suyu yüksekten düşürerek hava tutturan düşüş havalandırmasıdır. Oksijen, düşüş yüksekliğiyle ve sirkülasyon debisiyle orantılı biçimde çözünür; ek enerji tüketimini düşük tutmak kolaydır, dolayısıyla uzun süreli işletme için uygundur. Yine de tasarım yalnızca düşüş havalandırmasıyla yetmiyorsa, suya doğrudan hava gönderen difüzör tipi havalandırma eklenir. Temel DO’yu düşüş havalandırmasıyla karşılamak, açığı difüzörle kapatmak; bu bileşimdir. Bunu yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında yaprak sebze sahasında bizzat gördüm; iklim kontrollü seralarda veya meyve sebzesi sirkülasyon sistemlerinde aynı olup olmadığını görmedim. Her halükarda, ekipman bir kez kurulduktan sonra günlük sahada yapabileceğiniz şeyin odağı, o yapılandırmayla alt sınırın altına düşülüp düşülmediğini kontrol etmek olur.

EC yalnızca toplamı söylüyor

Peki EC ve pH için «hedefte olduğu sürece güvendeyiz» diyebilir miyiz? Önce pH’ı bitirelim. pH, EC’nin yanında yer alan «ayarlanan sayıdır» ve ayarlamak zorunludur. Çoğu ürün besinleri en verimli biçimde pH 5,5-6,5 aralığında alır; bu aralığın dışına çıkıldığında belirli besinler çözünmez hale gelir ve kökler kullanamaz. Bu aralığa girmek başlangıç noktasıdır. Ama pH hedefte otursa bile bunun yanıtladığı, besinlerin çözünüp köklere ulaşabilir formda olup olmadığına ilişkin temel koşulun aralık içinde olduğudur; kökler bunları şu anda gerçekten alıyor mu sorusunu pH garanti etmez. Üstelik pH, kökler iyon aldıkça kendi kendine kayar; bir kez ayarlayıp geçilecek bir sayı değildir. Ürüne ve ortama göre kayma aralığı farklıdır, tek bir doğru değere sabitlenecek bir şey de değildir. pH «ayarlanır», ama ayarlamanın ötesindeki etki, tıpkı DO’da olduğu gibi ayrı bir meseledir; bunu böyle bırakalım. Bunun üstüne EC, «hedefte ama bir şey söylemiyor» özelliğini bambaşka bir anlamda taşıyor. EC, toplam konsantrasyonu tek bir sayıda özetler. Nitrat, potasyum, kalsiyum, magnezyum gibi ayrı iyonların konsantrasyonlarını toplam iletkenliğe dönüştürür. Bu yüzden toplam hedefte olsa bile içeriğin oranı mutlaka hedefte değildir. EC’nin hedefte olduğu bilgisi yalnızca «toplam hedefte» der; içeriği garanti etmez. Üstelik içerik, bırakılsa bile kendi kendine kayar. Kökler iyonları eşit almaz; gelişim evresine ve ürüne göre iyi alınan ve artakalan iyonlar çıkar. Örneğin potasyumun iyi alındığı bir dönemde, takviye çözeltisiyle aynı EC’ye geri dönseniz bile, azalan potasyumu ekleyip toplamı tamamlarken emilmeden kalan diğer iyonlar yavaş yavaş birikir. EC aynıdır, ama içerik beslediğiniz çözeltiden farklı bir şeye evrilmiştir. Çözelti sirkülasyon sisteminde ne kadar çok geri dönüştürülürse, bu kayma o kadar birikir (akış geçişli sistemlerde veya iklim kontrollü seralarda birikim biçimi değişir). EC’nin uysal görünmesi «ayarlayınca yerine oturuyor» çünkü değil; kayma içeriğe gizlenip EC denen tek sayıda görünmediğinden kaynaklanıyordu. EC de DO ile yapısal olarak benzer: hedefte görünmek, içeriğin de düzgün olduğunun kanıtı değildir. Tek bir sayıya yuvarlandığı anda içeriğe ait bilgi düşer.

Bu durum, iyonları tek tek ölçen araştırmalarda da açıkça ortaya çıkıyor. Kapalı sirkülasyon sisteminde bireysel iyonlar izlendiğinde, fosfat, sodyum ve klorür konsantrasyonları EC’nin yükselip alçalmasıyla eş adım atmıyor. Klorür ise belirli bir noktadan itibaren çözelti içinde neredeyse sıfıra kadar düştü. EC denen tek sayıya bakıldığı sürece bu bozulma yüzeye çıkmıyor. Makale de EC tabanlı yönetim tek başına belirli iyonların eksikliğini kaçırdığı için iyon eksikliklerini periyodik olarak yerinde kontrol etmek gerektiği sonucuna varıyor. (bkz: 4)

O hâlde içeriği doğrudan ölçeyim denebilir, ama bu o kadar kolay değil. Her iyonu ayrı ölçen elektrotların entegre edildiği otomatik yönetim araştırmasında nitrat ve kalsiyum hedefte tutulabilirken, potasyum elektrotu düşük okuduğu için hedefin yaklaşık yüzde kırk üzerinde konsantrasyonda hazırlandı. (bkz: 5) Başka bir derlemede de nitrat ve potasyumun membran elektrotlarla makul hassasiyete ulaştığı, kalsiyumun ise algılama duyarlılığının düştüğü bildirilmektedir. (bkz: 6) «İçeriğe kadar ölçme» teknolojisi işliyor; ama sahada güvenebileceğiniz hassasiyete henüz ulaşmadı.

Ve «EC hedefte ama bir tuhaflık var» ifadesinin sezgiden ibaret olmadığını doğrudan gösteren bir deney de var. Bir deneyde, hedef EC’de tutulan sirkülasyon çözeltisiyle yetiştirilen marullar, her seferinde taze hazırlanan çözelti grubuna kıyasla toprak üstü ağırlıkta yüzde yirmi ile otuz beş arasında geride kaldı. Üstelik dokudaki nitrojen, fosfor, potasyum ve demir konsantrasyonları hep birlikte düşüktü. EC hedefte, ama içerideki besin yetersizdi; tam bu biçimde. (bkz: 3) Ancak bu deneyde kaynak su orta alkali çeşme suyuydu; içindeki kalsiyum, magnezyum ve bikarbonat iyonları sirkülasyon boyunca birikerek görünür EC’yi yukarı çekti ve temel besinleri örttü. Saf su (RO suyu) kullanan veya iki haftada bir çözeltinin tamamını atıp yeniden hazırlayan gruplarda bu düşüş ortadan kalktı. Dolayısıyla yüzde yirmi ile otuz beş rakamını «sirkülasyonda her zaman böyle olur» diye genelleştirmek doğru değil. Yine de içeriğin kayması ve büyümenin düşmesi olgusunun kendisi, başka bir araştırmada (4) alım bozukluğu ve çökelme gibi farklı bir mekanizma üzerinden bağımsız biçimde doğrulandı ve sağlam duruyor. O fark, şaşırtmadan yaklaşık iki hafta sonra yaprak yayılımında kendini göstermeye başlıyordu. (bkz: 3) Bu belirli bir kaynak su ve tek bir araştırmanın sonucu; ama bugünkü sayılar normal olsa da etki haftalar gecikmeli çıkıyor biçimi, DO deneyimiyle örtüşüyor.

Bunu «her iyonu her seferinde ölç» diye algılarsanız bu sefer kolaylık tarafının tam tersine savrulursunuz. Sahada her gün bireysel analiz yürütmek ağır bir iştir. Daha doğrusu EC’yi toplam yönetimi olarak kullanmaya devam edin; üstüne «toplam hedefte olsa bile içerik kayabilir» önkabulünü taşıyın. İçerikteki kaymayı ise işletim tarafında baskılarsınız. Burada devreye giren şey, besin çözeltisinin ne sıklıkla değiştirileceğidir. Kapalı sirkülasyon sisteminde kırmızıbiber (meyve sebzesi) yetiştirilen bir araştırmada, besin çözeltisi yenileme aralığına bağlı olarak potasyumun alım biçiminin kendisi değişti; dört haftada bir değiştirilince katyon-anyon oranındaki dalgalanma baskılandı. Öte yandan on iki hafta birikmesine bırakılan grup, kapalı sirkülasyon içinde en düşük meyve verimine sahip oldu. (bkz: 7) Ama dört haftalık bu rakam, meyve sebzesi ve kapalı sirkülasyon koşullarındaki araştırma değeridir; uygun aralık ürüne ve sisteme göre değişir. Yaprak sebze sirkülasyon sistemlerinde benim referans aldığım düzenli yenileme aralığı kabaca iki-üç ayda bir. Hızlı büyüyen yapraklı bitkiler daha hızlı tüketir; yenileme sıklığını artırırım. Yazın mikroorganizmalar daha aktif hale gelip bozulma hızlanır; öne çekerim. Ama bu düzenli yenilemenin ayrıca, belirtiler çıktığında öne çekerek yeniden hazırlamak için bir işletim karar eksenine ihtiyaç var.

İçerikteki kayma zamanla birikir. Bu yüzden «ne zaman yeniden hazırlanacağını» belirlemek ve yukarıdaki belirtiler çıktığında öne çekerek yeniden hazırlamak bu iki kademe, satılabilir verimi korumanın doğrudan önlemidir. Daha ileri gidip içeriği tekli gübreyle yeniden kurma aşamasına gelindiğinde konu değişir; ama başlangıç için yenileme aralığı ve belirtiler yeterlidir. EC’den şüphe etmek değil, EC’nin yanıt veremediği sorular olduğunu bilmek ve o soruları farklı önleme devretmek. Öyle düzenlemek doğru olan.

besin çözeltisinin bozulmasını brüt kar diline çevirmek

Buraya kadar şu tablo netleşti: EC de pH da DO da, her gün ölçerle ayarlayıp günlük rapora yazıp geçilen sayılar değil; sonradan hasadın gidişatını etkileyen sayılardır. O zaman bir sonraki duvar dikiliyor: bu duyguyu birine nasıl açıklarsınız? besin çözeltisi yönetiminin doğru yapılıp yapılmadığı yönetim tarafından görülmesi güç bir şeydir. «O besin çözeltisi yönetimi sonuçta kâra ne kadar etkisi oluyor?» diye sorulduğunda, tüm kayıtlar elinizde olmasına rağmen para diline çeviremediniz ve susup kaldınız. Sahadan gelen sayılar ile yönetimin baktığı rakamlar bir yerde bağlantılı olmalı; ama o bağlantı hiçbir zaman dile gelmedi.

besin çözeltisi yönetimini para rakamına çeviren bağlantıyı üç kademeye ayırınca dile geliyor. Birinci kademe, besin çözeltisi sayılarının satılabilir verimi etkilediğine ilişkin sahadan gelen nedensellik. DO azalınca EC ve pH müdahalelerinin etkisi körleşiyor, içerikteki kayma sirkülasyonla birikim yapıyor ve haftalar sonra büyüme bozukluğu olarak ortaya çıkıyor. Yönetim tarafına bunu ayrıntıyla açıklamak gerekmez. «besin çözeltisinin bozulması, o gün değil haftalar sonra hasatta gecikmeli ortaya çıkar» diye tek cümlede katlanıp geçilebilir. İkinci kademe, o satılabilir verimin miktar ve kalite sınıfına dönüştüğü yer. Yönetimin baktığı şey, sevkiyat yapılabilen miktar ve sınıfa göre birim fiyat. Satılabilir verimin düşmesi, dikilen bitki sayısı aynıyken ya sevkiyat edilebilir miktarın azalması ya da kalite sınıfının bir kademe gerilemesi olarak görünür. İşte burada saha sayısı ilk kez para birimi ile bağdaşıyor. «DO’nun azaldığı bir hafta vardı» ifadesini «o hafta başlayan lotta sevkiyat miktarı yüzde kaç düştü, A kalitesi B kalitesine indi» ile değiştirebildiğinizde, yarısı zaten para dili olmuş demektir. Üçüncü kademede bunu brüt kâr farkına dönüştürürsünüz. Satılabilir verim gerilese bile ekipman, işçilik ve su-enerji gibi sabit maliyetler neredeyse hiç oynamaz. Dolayısıyla sabit maliyet oranı yüksek tesislerde, satılabilir verim farkının büyük bölümü doğrudan brüt kâr farkı olarak kalır. Tabii verim gerileyince hasat, ambalaj ve sınıflandırma gibi değişken maliyetlerin bir kısmı da buna paralel düşer; bu yüzden brüt kâr farkı satılabilir verim farkının biraz altında kalır. Ne kadar etkili olduğu tesisin maliyet yapısına göre değişir; ama yön şu: ciroyu artırmak değil, zaten ödenmiş maliyeti geri kazanamamak söz konusu. Tohum, substrat, elektrik, insan gücü hepsi önceden ödendi; son aşamada hasat olarak geri alınırken besin çözeltisinin bozulması o geri kazanımı kesiyor. Aynı etkiyi işletme maliyetinin tamamı içinde konumlandırdığınızda, besin çözeltisi yönetiminin maliyet yapısının neresine dokunduğu da görülüyor. Bu yüzden yönetim için çeviri «besin çözeltisini yaparsanız kâr edersiniz» değil, «besin çözeltisi bozulursa ödenmiş maliyetin geri kazanımını kaçırırsınız» yönünde söylenince karşılık buluyor. Bunun üstüne, sorulduğunda susup kalma sorununa karşı hazırlık olarak kayıt biçimini bir kademe yukarı çekin. Günlük sayı loglarından ayrı olarak, lot bazında birkaç satır bırakın. Bırakacağınız şeyler: o lot ne zaman dikildi, ne zaman gönderildi; bozuldu diye yargıladığınız bir hafta var mıydı; o sırada hangi koşullar değiştirildi; sevkiyat miktarı ve kalitesi beklentiden ne kadar saptı —başlangıç için bu dört başlık yeterlidir. Yönetime sunarken günlük ham EC, pH, DO logunu olduğu gibi göstermek yerine, bu düzeyde bir listeyi haftaya veya sevkiyat lotuna göre paylaşırsanız, saha ve yönetim aynı sütuna bakıp konuşabilir. Bu sayede daha sonra sevkiyat kaydıyla karşılaştırıp «o haftaki bozulma bu lotun yüzde kaç eksiğine yol açtı» diye paraya kadar izlenebilir. Tüm kayıtlar olmasına rağmen çeviri yapılamamasının nedeni, sayılar var ama «bozulan hafta» ile «sevkiyat sonucu» arasındaki bağlantı çizgisinin çizilmemiş olmasıdır. O çizgiyi bir kez çizmek —köprünün gerçek kimliği budur.

besin çözeltisiyle sıkıştırılacak alan ile diğer faktörlere devredilecek alan

Burada bir çivi çakayım ki hızlanıp gereğinden fazla ileri gitmeyelim. Şimdiye kadar anlatılanlardan «besin çözeltisini yönetirsek brüt kâr geri döner» çıkarımı yapılabilir. Ama gerçekte satılabilir verimi etkileyen yalnızca besin çözeltisi değil. sıcaklık, ışık ve CO2 de etkiliyor. Örneğin CO2 ve iklimlendirmenin etkisi de aynı biçimde saha değerlerinden hasada uzanan bir yol olarak okunabilir. besin çözeltisi bunların içinde tek bir iplik; üstelik EC artırılınca verim düzgünce artacak kadar tek çizgili de değil. Bu yüzden «besin çözeltisini işletim KPI’sı olarak okumak» dediğinizde, neresine kadar besin çözeltisiyle sıkıştırılacak mesele, nereden itibaren başka faktöre devredilecek mesele sorusunun yanıtı gerekiyor.

besin çözeltisiyle sıkıştırılacak alan ile başka faktörlere devredilecek alan. Bunu şöyle ayırmak anlaşılmasını kolaylaştırır: çevre tarafı esas olarak tavanı kurar; besin çözeltisi ise o tavanı aşağı-yukarı hareket ettirirken malzeme ulaştıran taraftadır. Fotosentezin ne kadar madde üretebileceğinin üst sınırının ışık, sıcaklık ve CO2 tarafından belirlenmesi, yetiştirme fizyolojisinde genel kabul gören bir anlayıştır. besin çözeltisi malzemeyi oraya fazlasız eksikliksiz ulaştırma görevindedir; dolayısıyla besin çözeltisini ne kadar sıkıştırırsanız sıkıştırın, ışık ve sıcaklığın kurduğu tavanın üzerine çıkmazsınız. EC artırılınca verimin düzgünce artmamasının nedeni, malzeme zaten yeterliyken ve tavan durdurmaktayken üstüne daha fazla malzeme yığılmasıdır. Hatta fazla yığmak ozmotik basınçla köklere zarar verir ve tavanın kendisini aşağı çekecek yönde bile işleyebilir. Yani besin çözeltisi, tavanın alttan yontulmasına karşı koruyan tarafta dururken, nasıl yığıldığına bağlı olarak tavanı aşağı-yukarı hareket ettiren tarafa da geçebiliyor.

Bu, araştırmalarda da tekrar tekrar doğrulanmıştır. Zaten «bu sayı doğru» diye tek bir optimum EC yoktur. Pak choi için büyüme ve kalite birlikte değerlendirildiğinde 1,8-2,4 dS/m dolayı, fesleğen için verimin en yüksek olduğu nokta 3,0 dS/m olarak belirlendi; optimum aralık ürüne göre değişiyor. (bkz: 8, 9) Üstelik aynı üründe bile verimi en üst düzeye taşıyan EC ile kalite bileşenlerini en üst düzeye taşıyan EC örtüşmüyor. Fesleğende verim yüksek EC tarafında en yüksekte kalırken, fenoller gibi kalite bileşenleri düşük EC tarafında daha yüksek çıktı. (bkz: 9) Yığınca büyüyor değil; neyi hedeflediğinize göre optimum nokta kayıyor. Bu ürün bazlı optimum aralıkları kendi ürününüz için bir başlangıç noktası olarak koyun; genel olarak ürüne göre EC 1,0-3,0 mS/cm dolayında kalma eğilimindedir; marul ailesi için o aralığın alt tarafından başlayın ve sonunda kendi sahanızın ölçümleriyle karar verin.

O zaman sahadaki sınır için önce şunu ayırt edin: «şu an tavana mı çarpıyorum, yoksa tavanın altında mı kaçırıyorum?» Büyüme beklenen gibi ilerliyorsa ve yine de verimi artırmak istiyorsanız, bu besin çözeltisi meselesi değil; ışık, sıcaklık ve CO2’ye devredilecek meseledir. Öte yandan tavan yeterince yüksek görünmesine rağmen büyüme beklentiyi karşılamıyor ve üstüne gecikmeli sorunlar çıkıyorsa, besin çözeltisi tarafına dönün; şimdiye kadar anlattığım DO’dan ve içerik kaymasından şüphelenme sırası gelmiştir. uç yanıklığı gibi, besin çözeltisiyle tam açıklanamayan ve diğer çevresel faktörlerle birlikte değerlendirilmesi gereken belirtiler de var. Öyle konulunca, besin çözeltisini işletim KPI’sı olarak okumak «verimi artırmak için bir KPI» değil, «diğer faktörlerin kurduğu tavanı besin çözeltisinin bozulmasıyla yontmadığını» izleyen bir KPI’dır. Saldırı ipliği değil, kaçağı durduran iplik. Tavanı esas olarak kuran başka faktörler; onun alttan yontulmasına izin vermeyen besin çözeltisi. Bu iş bölümünü göz önünde tutarsanız, ne kadar kendiniz sıkıştıracağınız ve nereden bırakacağınız kararı sarsılmaz.

Bu haftanın loguna farklı bir gözle bakın

Başlangıçta, EC ve pH’ı her gün özenle ayarlayan biri olarak «doğru yapıyorum» diye düşünenler çok olabilir. Ama ayarladığınız «ayarlanması kolay sayılar» oldu; asıl mesele olan «etki ediyor mu» kısmına neredeyse hiç bakmadınız. Tam da bu farkındalıkla sayıları okuma biçiminiz değişmeye başlar.

Bugünden yapabileceğiniz şey küçük olsun. Önce bu haftanın loguna farklı bir gözle bakın. Sayıların normal aralıkta kalıp kalmadığına değil, bozulan bir hafta olup olmadığına ve o sırada koşul tarafında neler hareket ettiğine bakarak geriye dönüp değerlendirin. Bunun üstüne müdahale edecek yeri yalnızca biri seçin. En çok kaçırıyor gibi görünen yer, DO olabilir, içerik kayması olabilir. Oraya el atın ve bozulan hafta ile sevkiyat sonucunu birbirine bağlayan çizgiyi çizmeye başlayın. Hepsini bir anda yapmaya kalkışırsanız yine ölçmesi kolay olanlara kaçarsınız. Bu yüzden tek bir çizgi çizmek yeterlidir. Alıştıkça bu tür logları veri olarak okuyabilen bir düzen kurmaya bağladığınızda, o çizgi daha da netleşir.

EC, pH ve DO, sahada hedefleyip geçtiğiniz sayılar değildir. Bu sayıları nasıl tutturduğunuz, haftalar sonra satılabilir verimi geçerek brüt karın nasıl şekillendiğini belirler. Sadece hedeflere ulaşmak pek çok tesiste yeterince işe yarıyor; ama hedeflere ulaşıldığı hâlde açıklanamayan sorunlar çıktığında, bunun gerçek nedeni çoğunlukla şu üçünden biridir: DO, içerik kayması ya da gecikmeli ortaya çıkan etki. Bugün çizeceğiniz tek çizgi, ilerisini okuyabilmenin ilk adımıdır.