Saha yönetimi teknikleri
aşırı uzamanın nedenleri ve çözümleri: yoğunluk, ışık, gece sıcaklığı ve nemden fide görünümüyle anlam çıkarmak
Saha yöneticilerine yönelik makale listesi
aşırı uzama çıktığında, çoğu kişinin ilk aradığı şey “nasıl durdururum” olur. Işık mı eklemeli, gece sıcaklığını mı düşürmeli, yoksa nem mi? Ama durdurmaktan başlarsanız çoğu zaman eliniz donar. Olası nedenler yalnızca görünümden daraltılamaz.
Sırayı değiştirin. Durdurmadan önce önce okuyun. Uzayan gövde, fidanın içinde bulunduğu koşullara tepki olarak verdiği bir sinyaldir. Tepsiye ne kadar sıkışık ektiniz, hangi hücrede yetiştirdiniz, çeşit ne — ve yapraklar ince mi, yalnızca boğum araları mı uzamış, hangi rafta ne zaman çıkıyor. Neyin kaçtığı oraya yazılmış.
Bu makale yapay aydınlatmalı bitki fabrikası (kapalı tip LED çok katlı yetiştiricilik) yapraklı sebzelerini esas alarak yazılmıştır. Sahadaki deneyimlerim de bu kapsamla sınırlıdır. İklim kontrollü, doğal ışıklı seralarda ve meyve sebzelerinde ışığın geliş biçimi de transpirasyonun hareketi de farklıdır, dolayısıyla bu yaklaşım doğrudan uygulanamaz. aşırı uzamayı “durdurmak gereken bir belirti” olarak değil “koşullara bir sinyal” olarak yeniden okuyun. Okuma sırası da önce yoğunluk, sonra çevre ortamıdır. Oradan başlayalım.
aşırı uzamada önce yoğunluktan şüphelenin, sonra çevreyi okuyun
Fide cılız ve uzun uzuyor. Buna aşırı uzama diyoruz. Sevkiyat standardına girmiyor, verim oranını düşürüyor. Hepsi bu kadar değil. Yapraklı sebzelerde aşırı uzama hasat ürününün ağırlığını da düşürebilir; hücre duvarları incelir, bitki hastalıklara karşı daha savunmasız hale gelir. Göze batmaz görünse de hem verime hem kaliteye zincirlenerek yansıyan bir olgudur. aşırı uzama çıktığında, hemen “nasıl durdurayım” diye ortam düğmelerini aramak içten gelir. Ama ondan önce bakma sırası vardır.
İlk şüphelenilecek şey ortam değildir. Çeşit, tohum ekimi yoğunluğu ve hücre sayısıdır. Aynı ortamda bile uzamaya meyilli çeşitler uzar. Tepsiye sıkışık ekerseniz, komşularla kalabalıklaşmanın kendisi ileride söz edeceğimiz gölge kaçınmasını tetikler. viyolün hücre sayısı (72 delikli, 128 delikli, 200 delikli gibi) yalnızca “kaç adet üretebilirsiniz” meselesi değil, “nasıl bir görünümde fide elde edersiniz” sorusunu da belirler. Her hücre küçüldükçe köklerin yayılma alanı daralır; fide yetiştiriciliği süresi uzun bitkilerde bu dezavantaj daha da ağır basar. Sahadaki gözlemlerim de bunu doğruluyor: ortamı tartmadan önce “o tepsi, basitçe çok yoğun ekilmemiş mi / hücreler çok küçük değil mi” sorusuyla açıklanan aşırı uzamalar hiç de az değildi. Önce çeşit, yoğunluk ve hücre sayısını düzeltin. Bu birinci kademedir.
Bunun üzerinde hâlâ kalan kısım, ortam düğmeleriyle — ışık, gece sıcaklığı ve nem üçlüsüyle — okunabilecek alandır. Tersinden bakarsak, yoğunluk veya çeşit gerçek neden olduğunda üç ortam faktörünü ne kadar çevirseniz sonuç değişmez. “aşırı uzama = ışık, gece sıcaklığı, nem üçlüsü” diye düşünürseniz en etkili birinci kademeyi atlarsınız. O yüzden sıra önce yoğunluk, sonra ortamdır. aşırı uzamaya etki eden etkenler bu iki kademede bitmez — besin, yetiştirme ortamı, fide yetiştirme biçimi de devreye girer — ama sahada hareket ettirilebilecek kaldıraçlar olarak bu sırayla yaklaşmak pratikte en sağlıklısıdır.
aşırı uzama durdurmak gereken bir belirti değil, çevreye verilen bir sinyaldir
Yoğunluk ve çeşidi düzelttikten sonra hâlâ kalan aşırı uzamayı, bundan böyle çevresel bir sinyal olarak okuyacağız. aşırı uzama, durdurmak gereken bir hedef olmaktan çok, fidanın çevresindeki bir şeye tepki olarak verdiği sinyal olarak görüldüğünde çok daha kolay kavranır.
viyolde aşırı uzamayı fark ettiğinizde çoğunlukla bir sıra vardır. Tepsinin tamamına bakıp “bunlar biraz uzun” hissi oluşmadan önce, kotiledonlarla gerçek yapraklar arasındaki gövde — hipokotil — göze çarpar; tuhaf biçimde fırlamış, fazladan uzamıştır. Fide yetiştiriciliğinin başında gövde, yapraklardan önce uzar. Yaprakların boyutu pek değişmemişken yalnızca gövde uzun görünür. Üstelik aynı rafta bile üst ve alt kademelerde ortaya çıkış farklıdır; bazı dönemlerde daha sık görülür. Rastgele değil, sanki bir örüntü var gibi gelir.
“Başlangıçta önce hipokotil uzar” bu işin okunacak noktalarından biridir. Yaprak alanı henüz korunurken yalnızca gövde öne geçmiş olduğu bu aşamada, gövde uzunluğunu ışık ortamına verilen yanıt olarak okumak kolaylaşır. Üst ve alt kademe farkı da aynı şekildedir. Aynı LED’in altında bile raf konumuna göre alınan ışık şiddeti değişir; zayıf taraf uzayarak yanıt verir. Odanın ayar sıcaklığı sabit olsa bile, LED’lerin geceleri söndürülmesinin ardından sıcaklığın düşme biçimi veya nemin alınma etkinliği raf raf farklılık gösterirse, bu da gövdeye yansır. Hangi rafın fidelerinin neye en güçlü tepki verdiği gövde aracılığıyla görünür hale gelir.
Ancak bu erken dönem görünümüdür. aşırı uzama ilerlediğinde ya da ışık yetersizliği asıl neden olduğunda görünüm değişir. İleride değineceğimiz üzere ilerleme sürecinde yaprakların kendisi küçülür, incelir ve rengi solmaya başlar. “Yalnızca gövde uzun” erken dönem işareti, “yapraklara kadar ince ve solgun” ise ilerleme/ışık yetersizliği tarafı işaretidir; bunları aşamaya göre ayrı okumak pratikte işe yarar.
Gövdenin uzaması fidanın ışığı algılayarak verdiği tepkidir. Komşu yaprakların kalabalığında gölgelenince kırmızı ışığa karşı uzak kırmızı ışık oranı artar. Fitokrom adlı ışık sensörü bunu algılar ve oksin gibi hormonlar aracılığıyla gövdeyi uzatır. Buna gölge kaçınması tepkisi denir (bkz.: 1, 2). Işığın kendisi zayıfladığında da gövde uzamaya meyillidir, ancak “ışık zayıfladıkça düzgün biçimde uzar” şeklinde basitleştirmek doğru olmaz. Mavi ışığın fazla gelmesi de uzamaya yol açabilir — görünüm ışık miktarı ve kalitesinin bileşimine göre tek yönde belirlenmez. Kesin olan, ışık şiddetinin fidanın büyümesini ve görünümünü doğrudan etkilediğidir; birden fazla araştırma bu noktada ortaklaşmaktadır (bkz.: 3, 4, 5, 6). Işığın rengi (kalitesi) de görünümü etkiler; bu konu kırmızı ile uzak kırmızı oranı ve mavi ışık reseptörlerinin işleyişi çerçevesinde ele alınmaktadır (bkz.: 2).
Işık yetersizliğini gece sıcaklığından fide görünümüyle ayırt etmek
Alt raftaki fideler üst raftakilerden daha fazla uzuyor. Yetiştirme rafında ilk akla gelen ışık şiddetidir — alt raf daha kolay uzayabilir. Öte yandan LED’ler gece söndürüldüğünde bile alt rafta gece sıcaklığını düşürmesi gereken iklimlendirmenin etkisi zayıf kalabilir, ısı birikerek gece sıcaklığı tam düşemeyebilir. Bu iki durumla karşılaştığınızda, yalnızca görünüme bakarak ışık zayıf olduğu için mi yoksa gece sıcaklığı yüzünden mi uzadığını ayırt edebildiniz mi? Her iki durumda da gövde uzamasıyla aynı sonuca ulaşıyorsa, fidanın hangisine tepki verdiğini birbirinden ayırt edemeyeceğiniz gibi gelebilir.
İpucu, gövde dışındaki görünümde gizlidir. Tam olarak birbirinden ayrıştırılamaz; ama hangisine öncelik vereceğinizi tahmin etmenize yardımcı olur. Işık zayıf olduğu için uzayan fidelerde gövde uzarken yapraklar incelir ve renk solar. Işığa doğru bedenini fırlatmış bir görüntü. Öte yandan gece sıcaklığı tam düşmeyip ısı biriktiği için uzamada yapraklar belirli bir kalınlık ve rengi korurken yalnızca gövdenin boğum araları uzayabilir. Üstelik bu durum yer — alt raf — ve zaman — gece — bir araya geldiğinde çıkmaya meyillidir. Yani görünümün kendisinin yanı sıra ne zaman, nerede ve yapraklar nasıl soruları birlikte okunduğunda en güçlü etkeni tahmin etmek kolaylaşır. Yapraklara kadar ince ve solgunsa ışık taraflı; yapraklar normal yalnızca boğum araları uzamışsa gece sıcaklığı taraflı. Hipotezleri bu şekilde öncelik sırasına koyun.
Burada bir şeyin altını çizmek istiyorum. Bu ayırt etme yöntemi “asıl nedeni kesinleştirme aracı” değil, “sırada neyden şüpheleneceğinize öncelik veren bir kılavuzdur.” Birden fazla etken aynı anda kaymışsa görünüm ders kitabındaki gibi ayrışmaz. Özellikle alt raf, ışığın, gece sıcaklığının ve nem almanın hepsinin aynı anda zayıfladığı bir yerdir — en çok kullanmak istediğiniz yerde en çok belirsizleşir. O yüzden belirsizleştiğinde tek bir şeye kilitlenmeyin; ileride değineceğimiz gibi hepsini birden güvenli tarafa çekme kararı alın.
Nemin görünümü ve müdahale sırasını belirleme
Nem de göz ardı edilemez. yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında transpirasyonla nem sürekli yükseldiğinden devamlı nem alma işlemi yapılır; ancak nem almanın yetersiz kaldığı zaman dilimleri veya raflar varsa bu da gövde uzamasına eklenir. Işık, gece sıcaklığı ve nem ayrı ayrı değil, iç içe geçerek ortaya çıkar. Daha önce belirttiğimiz gibi bunlar, çeşit, yoğunluk ve hücre sayısını düzelttikten sonra hâlâ kalan kısmı okuduğumuz çevresel 3 faktördür.
Peki nem görünümde nasıl belirir? Nem, gövdenin kendisinden çok yaprakların görünümü ve zaman dilimleri arasındaki eşitsizlikte belirmeye meyillidir. Nem almanın yetersiz kaldığı zaman dilimlerinde veya raflarda transpirasyon durur, fide suyu hareket ettirmeyi bırakır. O zaman yapraklar gergin kalırken biraz iri ve yumuşak gelişir, altlarında gövde gevşek biçimde uzamaya başlar. Işık yetersizliğinin “ince ve solgun”undan ve gece sıcaklığının “yalnızca boğum araları”ndan farklı olarak, nemin biriken raflarda ve zaman dilimlerinde toplu çıkması ayırt edici özelliğidir. Nemi tek başına görmektense sıcaklıkla birleştirilmiş doyma açığı olarak ele almak konuyu daha düzenli kavratır. Doyma açığının transpirasyonu etkilediği, meyve sebzeleri ve sera yönetimi araştırmalarında mekanizma olarak ortaya konmuştur (bkz.: 7, 8).
Burada bir uyarı yapmak gerekiyor. Bu araştırmalar sera domatesinde “doyma açığını düşürmek (nemi artırmak) stomaları açar, fotosentez hızlanır ve verim artar” yönündeki olumlu yönü göstermiştir. Burada benim yazdığım “nem birikirse transpirasyon durur, yapraklar yumuşak kalırken gövde gevşer” olumsuz yönü kaynaklar doğrudan desteklemiyor. “Nem (doyma açığı) transpirasyonu etkiler” mekanizması makaleye dayanıyor; oradan öteye “transpirasyon durur -> zayıf büyüme olur” nedenselliği, yapay aydınlatmalı bitki fabrikasının yapraklı sebzelerini gözlemlemiş bir sahadan çıkan tahmindir. Yapı türü ve bitki farklı olduğundan mekanizmayı ödünç alıp okuma yapıyorum, böyle değerlendirin.
Burada bir şeyi birbirinden ayırmak istiyorum. Şu an uzayan mevcut bir ürün için ne yapılacağı ile bir sonraki üründe aynı aşırı uzamayı tekrarlamamak — bunlar ayrı meseledir. Uzamaya başlamış fidede zaman kısadır; tek nedeni tespit edip sonra harekete geçerseniz bu süre içinde uzama ilerler. Dolayısıyla şu an çıkan aşırı uzama için, nedeni kesinleştirmeyi beklemeden güvenli tarafa toplu geçin. Yani ışığı artırın, gece sıcaklığını düşürün, nem almayı güçlendirin. Bu hareket gerçekçidir. Ama ani ve büyük değişiklikler stresin kendisi olacağından aşamalı yapın. Zaten yeterli ışık alan raflarda ışığı daha da artırmak ters tepebilir. Işık ne kadar çok olursa o kadar iyi demek değildir; belirli bir noktadan sonra artırmak verimi yükseltmez, hatta verimin düştüğü bir aralık vardır. Artırma gereken zayıf raflardır, yeterli raflar değil.
Asıl nedeni tek başına saptama okumasının değer kazandığı yer ise daha çok sonraki ürün içindir. Sabah üst ve alt raftaki fideleri bir kez yan yana koyarak karşılaştırın; raf farkları orada okunabilir. Gövde uzunluğuna, yaprak rengine ve kalınlığına, yaprakların yumuşaklığına bakarak hangisinin en yüksek sesle yanıt verdiğini tahmin edin. Sonra bir sonraki lotta şüpheli olanı değiştirerek görünümdeki değişimi gözlemleyin, asıl nedeni böylece doğrularsınız. Aynı üründe üçünü aynı anda kurcalarsanız hangisinin işe yaradığını bilemezsiniz. Teker teker doğrulamak ancak ayrı lotlarda anlam taşır.
Bununla birlikte, her çevresel etkenin optimum değerini ayrı ayrı bulup toplayarak hepsini aynı anda hareket ettirdiğinizdeki sonucu tam öngöremezsiniz. Değişkenler birbirini etkilediğinden optimum değerler literatüre ve büyüme aşamasına göre farklılık gösterir. Tek bir etken için bile “bu tek doğru optimumdur” denilebilecek rakamlar mevcut değildir (bkz.: 9). Tam da bu yüzden doğrulama bir seferde bitmez; ürün ürün, adım adım keskinleştirilir. Gerçekçi olan budur.
Zayıf raflarda ışığı artırma tedbirleri
“Işığı artır”, “zayıf rafları güçlendir” diye yazdım, peki somut olarak nasıl güçlendirilir? Aydınlatmayı gelişigüzel artırırsanız yalnızca elektrik faturası şişer. “Işık artırma = elektrik gideri artışı” anlayışından “ışığın kalitesini ve dağılımını verimli biçimde düzelt” tarafına geçmek, enerji tasarrufu ve aşırı uzama önlemeyi bir arada sağlamanın başlangıç noktasıdır. Yatırım getirisinin yüksekten düşüğe sırasıyla birkaç örnek veriyorum.
Birincisi yansıtıcı malzemedir. Tesis içini ve rafları yüksek yansıtıcılıklı yüzeylerle kaplamak, aynı aydınlatma ekipmanıyla bitkilere ulaşan ışığı artırır. Düşük maliyetine kıyasla etkisi büyüktür; rafların yan yüzeylerine yansıtıcı levha eklenmesi yandan da ışık girmesini sağlar, orta ve alt kademenin ışık ortamını iyileştirir. Sahadaki gözlemlerimde de yeni aydınlatma eklemeden önce önce yansıtıcıyla ne kadar kazanılabileceğini yoklayan bir yaklaşım çoğunlukla işe yaradı.
İkincisi aydınlatmanın yüksekliği ve dağılımıdır. LED’lerde aralık çok açıldığında ışık alanları arasında zayıf bir bölge oluşur. Aydınlatma aralığını gereğinden çok açmadan ışımayı üst üste bindirir, yalnızca tepeden değil çapraz ve yandan da ulaşmasını sağlarsanız raf içindeki ışık eşitsizliği azalır, alt kademeye kadar ulaşır. aşırı uzama “ortalama ışık miktarı”nda değil “en zayıf noktada” çıkar; dolayısıyla eşitsizliği gidermek başlı başına bir artıştır.
Yine de yetmezse, aralıklı aydınlatmayla enerjiyi kısıtlarken ışık spektrumunu düzenlemek, takviyeli aydınlatma ekipmanı eklemek gibi adımları atarsınız. Sıra olarak önce yansıtıcı malzeme, uygun yoğunluk, aydınlatma yüksekliği ayarlaması gibi düşük maliyetli taraftan başlayın, etkiyi görün, gerekirse takviyeli aydınlatmaya geçin. Doğrudan sermaye yatırımından başlamayın.
Uzayan fidede aşamaya göre müdahale değişir
Fırlamış bir fideyle nasıl başa çıkılır? Pratikte merak uyandıran nokta burasıdır. Nedeni buldunuz ve ortamı düzelttiniz diyelim — uzamış hipokotil gerilip eski uzunluğuna geri döner mi? Yoksa bir kez uzadı mı artık geri dönüşü yoktur ve sevkiyat standardı için vazgeçmekten başka çare kalmaz mı? Geri döndürülebiliyorsa, hangi aşamaya kadar vakit var?
Önce uzamış hipokotilin kendisine gelince — sahadaki gözlem aralığımda gerilip eski uzunluğuna döndüğünü hiç görmedim. Uzamış bir boğum arası küçülmez. Orada beklenti yaratmamak gerekir. Ama döner-dönmez diye siyah-beyaz ayırt etmek yerine, aşamaya göre müdahalenin anlamının değiştiğini görmek sahadaki kullanımı kolaylaştırır. Uzama henüz hipokotilin başındaysa ve gerçek yapraklar bundan sonra açılacaksa, ortamı düzeltmenin değeri yeterince büyüktür. Bundan sonraki boğum arası uzamasını durdurabilirsiniz; üste binen gerçek yaprak tarafında görünümü toparlamak için alan hâlâ vardır. Uzamış kısım kalır, ama fideyi yeniden standarda sokma olasılığı bulunan bir aşamadır.
Öte yandan boğum araları zaten uzayıp yatma eğilimi göstermişse ve gerçek yapraklar da bu uzamayı miras alarak açılmaya başlamışsa, bu bitkiyi standart dışı olarak değerlendirmek de gündeme gelir. Kararın temeli yalnızca gerçek yaprak aşaması değildir. Büyüme noktası ve kökleri hâlâ yaşıyor mu? Büyüme döngüsünün neresinde? Fide yetiştiriciliğinin erken aşamasındaysa nakil işe yarıyor olabilir; hasat yakınsa zorla toparlama yerine aşırı uzama bitkisi olarak yönetip hasat etmek daha kazançlı olabilir. Sınırın temeline “gerçek yaprakların uzamayı taşıyıp taşımadığını” koyarken büyüme noktası ve köklerin durumunu ve dönem aşamasını da birlikte değerlendirin, kararı büyümenin ilerleyen yarısına kadar uzatın.
Uzamış gövdenin geri dönmemesi, formun oluşturulduğu dönemde belirlenmesinden kaynaklanır. Benzer bir örnek olarak — farklı bir bitkide olsa da — güllerde yaprağın (stomaların) işlevinin o yaprağın gelişim dönemindeki ortamla belirlenerek sonradan ortamı değiştirmenin bile geri döndürmekte yetersiz kaldığı bildirilmektedir (bkz.: 10). Bitki ve organ farklı olsa da formun büyüdüğü dönemde belirlenip sonradan geri döndürmenin güçleştiği eğilim aşırı uzama boğum arasıyla örtüşür. Uzamış gövde sıkılaşmaz; ama müdahalenin değeri bundan sonraki uzamayı durdurmak ve bir sonraki üründe oluşturmamak tarafına yönelir.
Sonraki üründe görülmemesi için tohum ekimi öncesi kontrol noktaları
Uzayan gövde geri dönmüyorsa müdahalenin değeri yine “sonraki üründe görülmemesi” tarafındadır. Peki tohum ekiminden önce neyi kontrol etmek kazaları azaltır? Bir ürün için müdahaleyi “çıktıktan sonra düzeltme” ile bitirmemek adına, bundan itibaren gözümüzü çıkmadan önceki hazırlığa çevirelim.
Kontrol sırası da aynıdır. Önce yoğunluk, sonra çevre ortamı.
İlk olarak tohum ekimi yoğunluğu ve hücre sayısı. tohum ekimi yoğunluğu yüksekse ve komşularla kalabalıklaşılıyorsa bu zaten gölge kaçınmasını tetikler. Hedeflediğiniz fide görünümüne ve fide yetiştiriciliği süresine karşın tepsinin hücre sayısı (72, 128, 200 delikli vb.) çok küçük değil mi? Fide yetiştiriciliği süresi uzun bitkiler için tek hücrenin daha geniş olduğu tepsilere yaklaşmak aşırı uzama riskini düşürür. Topluluk çok kalabalıklaşıp ışık alt yapraklara ulaşamaz hale geldiğinde aşırı uzama riski artar. Komşu bitkilerin yaprakları iç içe geçmeye veya alt yapraklar sararıp solmaya başladığında seyreltme ya da şaşırtma (seyrekleştirip nakletme) zamanıdır. Bunlar fide yetiştiriciliğinin kurgusu olarak tohum ekimi öncesinde raf raf belirlenmesi gereken noktalardır.
Bunun üzerine, ortamın 3 faktörünü tohum ekimi öncesinde kontrol edin.
Işık için raf konumuna göre ışık miktarını tohum ekiminden önce ölçmek önceliktir. Aynı LED’te bile alt raf daha zayıf kalabilir ve zayıf raf uzayarak yanıt verir. Alt rafın standardın altında olup olmadığını, raf raf farklılığı rakamlarla sabitleyin.
Gece sıcaklığı için ışık söndükten sonraki sıcaklık düşüşünü raf raf gözlemleyin. Odanın ayar sıcaklığı sabit olsa da alt rafta geceleri gece sıcaklığını düşürmesi gereken iklimlendirmenin etkisi zayıf kalır, ısı birikmeye meyillidir; gece sıcaklığı tam düşmezse yalnızca gövdeyi uzatan bir tetikleyici haline gelir. Tohum ekiminden önce ışıklar söndükten sonraki alt raf sıcaklık seyrini kontrol edin.
Nem için, nem almanın yetersiz kaldığı zaman dilimleri veya raflar olup olmadığını önceden saptayın. Nemin biriktiği zaman ve mekânlar, yapraklar yumuşak kalırken gövdenin uzadığı tepkiyi tetiklemeye meyillidir.
Yoğunluğu ve hücre sayısını düzeltin; bu üçü iç içe çıktığından yalnızca tek bir faktörü düzeltmekle duracağını düşünmeyin. Tohum ekiminden önce, yoğunluk ve hücre sayısıyla birlikte “kazanın çıkmaya meyilli olduğu raf ve zaman dilimlerini” raf raf yazın. Böylece aşırı uzama çıktıktan sonra telaşlanmak yerine, çıkmadan önce zayıf noktaları okuyup hazırlanırsınız.
aşırı uzama “çıktıktan sonra düzeltilen” bir şey değil, “çıkmadan önce, hangi rafın neye göre zayıf olduğunu okuduğunuz” bir şeydir. Uzayan gövdeyi suçlamak yerine önce yoğunluktan şüphelenin; hâlâ kalanı, fidanın hangi ayara yanıt verdiğinin sinyali olarak okuyun. Böyle düşününce, sabah her gün tepsiye bakarken gözünüz biraz değişiyor.
aşırı uzama verimle doğrudan bağlantılıdır. Yoğunluk, ışık, gece sıcaklığı ve nemi birleştirip nasıl okuyacağınız, aynı zamanda bitki fabrikasının kârlılık meselesidir. Sahada kullanılabilir daha geniş bir perspektif arıyorsanız bu da işinize yarayabilir.