Saha yönetimi teknikleri

Hidroponik tarımda tohum ekimi: çimlenme oranından önce "tekdüzelik"e bakın

Saha yöneticilerine yönelik makale listesi

Çimlenme oranı yalnızca bir tohumun filiz verip vermediğine bakar. Hep birlikte mi filiz verdi, yoksa günlerce dağınık biçimde mi çıktı — bunlar tek bir rakama yansımaz. Sonraki aşamalarda verim düştüğünde, kendi deneyimlerime bakarak söylüyorum: tetikleyicinin tekdüzesizlik olduğu sefer hiç de az değildi.

Çimlenme oranı rakamının yansıtmadığı “tekdüzelik”

Tepsiye tohum ekip birkaç gün bekliyorsunuz. Yüzde doksana yakını filiz veriyor ve bir an için “oh, bu sefer iyi gitti” diye memnun oluyorsunuz. Sorun bundan sonrası. Aynı yüzde doksan olsa da kimi seferde hepsi birden tutunuyor, kimi seferde ise peş peşe zaman farkıyla çıkıyor. Yalnızca rakama bakarsanız her ikisi de yüzde doksan. Ama zaman farkıyla tekdüze çıkmayan tepsi, şaşırtma aşamasından itibaren bir türlü işlenebilir olmaktan çıkıyor. Büyük fideciklerin hızına uysanız küçükler geride kalıyor; küçükleri bekleseniz tüm grup sarkıp uzuyor. Verimin vasat kaldığı seferlere baktığımda, düşük çimlenme oranından çok “o seferinde tekdüze değildi” dediğim anlara denk geliyorum. Bu sadece hayal mi? Yoksa çimlenme oranından ayrı olarak “tekdüzelik”e de bakmak gerekiyor mu?

Sonuçtan başlayayım: tekdüzeliğe bakmak gerekiyor. Hayal değil. Çimlenme oranı yalnızca “sonunda filiz verip vermediği”ni sayan bir rakam; çıktı / çıkmadı ikisinden birini toplayan bir değer. İçinde “ne zaman çıktı” diye bir zaman bilgisi yok. Dolayısıyla hepsi birden çıkan tepsi de üç gün boyunca seyrek seyrek çıkan tepsi de sonunda yüzde doksana ulaşırsa aynı yüzde doksan olarak sıralanıyor. Rakamların aynı görünmesi doğal. Çimlenme oranı göstergesi, her tohumun ne zaman çıktığı bilgisini baştan atar. Tekdüzelik “her tohumun filiz verdiği zamanların dağılımı” olarak anlaşılabilir. Çimlenme oranı yükseklikse, tekdüzelik genişlik. Aynı yükseklikte bile genişliğin dar mı geniş mi olduğuna göre sonrası bambaşka bir tablo oluşur.

Az önce bahsettiğim “şaşırtmadan itibaren işlenemez hâle geliyor” tam da meselenin özü. Tohum ekimi ve çimlenmesi birkaç günde kapanan bir aşama gibi görünse de aslında orada oluşturulan fidelerin tekdüzeliği şaşırtma ve büyüme sürecinden geçerek haftalarca ilerideki verime kadar uzanır. Çimlenme oranı rakamı birkaç günde çıkar. Ama tohum ekiminin iyi mi kötü mü olduğunun gerçek yanıtı çok sonra, gecikmeyle ortaya çıkar. Çimlenme bir son değil, hasata kadar süren uzun bir sürecin girişidir. Bu yüzden tekdüzeliği çimlenme oranından ayrı izlemek bir gösterge eklemekten çok, tohum ekiminin iyi mi kötü mü olduğunu değerlendirme anını çimlenmeden hemen sonraya değil sonraki aşamaların verimine kadar ötelemek gibidir.

Oran yükseklik, tekdüzelik genişlik. Ve gerçek yanıt gecikmeli olarak sonradan ortaya çıkar. Bu bakışa yakın bir gözlem de var. Çilek zorlamalı yetiştiriciliğinde LED takviye aydınlatma yapılan bir araştırmada, aynı şekilde ışık eklendiğinde verim artışının sonunda gerçekleşip gerçekleşmediği çeşide göre farklılaşmış ve bir çeşitte verim artmamıştır (bkz. 1). Bu meyve için yetiştirilen çilek (meyve sebzesi) ile ilgili bir bulgu olup yapraklı sebze tohum ekimine doğrudan uygulanamaz; ancak girişteki işlemin iyi olup olmadığı ile sonraki aşamada sonucun artıp artmadığının ayrı ayrı ortaya çıktığı noktası geçerlidir. Yapay ışık altında marulda, erken dönemde biriken toplam ışık miktarının hasattaki bitki ağırlığıyla ilişkili olduğu gözlemlenmiş; bu da girişte düzenlenen koşulların zaman içinde sonraki aşamanın büyüme miktarına etki ettiği görüşüyle örtüşmektedir (bkz. 2).

Burada bir şeyi dürüstçe belirtmeliyim. Çimlenme tekdüzeliğini hasata kadar izleyen araştırma sayısı henüz fazla değil. Buradaki bakış, şaşırtma ve büyüme gibi komşu aşamalarda bilinenleri bir araya getirerek kurulmuş bir çalışma hipotezine yakın bir şeydir.

Tekdüzelik girişten itibaren “ne zaman çıktığının” aralığında görünmeye başlar

Fidelerin çıktığı viyolü sonradan inceleyip “bu sefer tekdüzeydi, bu sefer dağınıktı” diye değerlendiriyorsunuz. Sık rastlanan bir sahne bu. Ama o, çimlenmenin “bittiği” andaki dağılımı görmekten ibaret. Şaşırtma aşamasına kadar gelmeden bilinmiyor; tohum ekiminde bir şeyler yapabilirdim diye düşündüğünüzde iş işten geçiyor. Bu tekdüzelik nerede görünmeye başlıyor? İlk fidecikler seyrek seyrek çıkmaya başladığı aşamada zaten ayrışıyor mu, yoksa bir noktaya kadar aynı görünüp sonradan fark mı açılıyor? Ve bu dağılım tohumun kendi bireysel farkından mı kaynaklanıyor, yoksa ekimden sonraki koşulları düzelterek hâlâ değiştirilebilir mi?

Tekdüzeliğin özünü düşündüğünüzde, bakmanız gereken an çimlenmenin sonundan başına doğru kayar. Tekdüzelik “ne zaman çıktığının” dağılımı olduğundan, ilk oluşum son tohumların çıkıp tamamlandığı noktada değil, en erken fideciklerin çıkmaya başladığı girişte gerçekleşir. Aynı yüzde doksan olsa da yarım günlük aralığa sığışarak hep birden tutunduğu sefer ile ilk tohumdan başlayarak iki-üç gün boyunca yavaş yavaş çıktığı sefer vardır. İlk seyrek seyrek çıkışlar bir “öncü grup” mu yoksa “sadece erken çıkış” mı olduğu, arkalarının ne kadar geciktirmeden gelmesine bağlıdır. Bu nedenle başlangıçta çıkan sayısına değil, çıkmaya başladığı andan büyük çoğunluğun çıktığı ana kadar geçen “tutunma süresine” bakılır. Bu, çimlenmeden çok önce, şaşırtmadan çok daha önce görünmeye başlar. Yavaş başlayan seferlerde ilk fidecik çıkana kadar geçen süre uzundur. Yani “fidecikler henüz tamamıyla çıkmadı / çıkış geç kalıyor” aşamasının kendisi zaten bir fark işaretidir. Orada erken fark edilirse hâlâ müdahale edilebilir.

Burada bir an tohumun fizyolojisine dayanayım. Çimlenmek kabaca üç aşamada ilerler. Önce tohumun su çekerek şiştiği su alım evresi, ardından tohum içinde uyku hâlinde bekleyen enzimlerin harekete geçerek depolanan besinleri parçaladığı metabolik aktivasyon evresi, son olarak kök ve sürgünün tohum kabuğunu kırarak dışarı çıktığı kök-filiz evresi. Bu sıralamayı önünüze koyduğunuzda, aynı tepsi içinde neden çimlenme anahtarı devreye giren tohumlar ile girmeyenler olduğu görünür. Her bir tohum için — ne kadar su çekebildiği, sıcaklığın metabolizmanın çalıştığı banda denk gelip gelmediği, oksijen yeterliliği — bu koşulların tekdüzelik derecesindeki fark, tutunma zamanı farkı olarak ortaya çıkar. Tekdüzesizlik dağılımı sonda toplu görünür; ancak fizyolojik açıdan su alım evresinde zaten ayrışmaya başlamıştır.

Bireysel fark mı, bizim tarafımızda bir esneklik mi? İkisi de var. Dahası birbirinden ayrıştırılabilir. Tohumun kendi bireysel farkı kesinlikle var ve tekdüzeliğin “alt sınırını” belirler. Koşulları ne kadar eşitleseniz, tohumun kendi dağılımından daha tekdüze çıkamaz. Ancak yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında fide yetiştiriciliği deneyimlerime göre, dağılan sefer genellikle o alt sınıra kadar ortamı sıkıştıramamış olunan seferlerdi. Ekimden sonraki sıcaklık ve nem eşitsizliği — tepsi kenarıyla ortası, üst rafla alt raf arasında tohumların bulunduğu ortam eşit değil. Kendi sahalarımda raf konumuna göre tutunmanın kaymasına sıkça tanık oldum. Aynı tepsi içinde bazı tohumlar çimlenme anahtarının devreye girdiği koşulda, bazıları henüz girmemiş durumda. Bu zaman farkı olarak ortaya çıkıyor. Dolayısıyla sıralamada önce ortam eşitsizliğini tamamen gidermeyi deneyin. Bundan sonra da kalan dağılım, tohumun kendi alt sınırıdır. Oraya kadar gidildikten sonra ancak “bu bireysel farktır” denilebilir.

Ortam eşitsizliğinin kendisi gerçek ölçümlerle de doğrulanmıştır. Fide yetiştiriciliği için kullanılan bir bitki fabrikasının iç mekânını analiz eden araştırmada, yetiştirme raflarının konumuna göre sıcaklık ve hava hızında farklılıklar oluştuğu ve konuma göre nem sapmasının en fazla yüzde 23,8’e ulaştığı bildirilmiştir (bkz. 4). Bu, sıcaklık eşitsizliğinin büyüklüğünü doğrudan ölçen bir bulgu değil (raf konumuna göre sıcaklık farkı bu araştırmada küçük çıkmıştır), aynı tesis içinde de tohum konumuna göre sıcaklık, nem ve hava akışının eşit olmadığını gösteren bir kanıt olarak okuyun. Tutunmanın kaymasının sıcaklık eşitsizliğinden kaynaklandığı düşüncesi, sonuçta sahada tahminen kurduğum bir çalışma hipotezidir. Nitekim burada atıf yaptığım marul fidesi araştırmasında da (bkz. 2) yapay aydınlatmalı bitki fabrikasında hava sıcaklığı ve nemin büyük ölçüde eşit olduğu, belirleyicinin birikimli ışık miktarı ve dikim yoğunluğu olduğu raporlanmaktadır. Dolayısıyla sıcaklık eşitsizliğini tek baş sorumlu olarak kurmak aşırıya kaçmaktır; sıcaklık, nem ve tohum ekimi eşitsizliğinin her birinin ayrı ayrı etki ettiğini görmek dürüst yaklaşımdır.

Yine de ekimden sonraki koşulları düzeltmekte hareket alanının bulunduğu kesin. Örneğin karabuğdayda, ekimden önce tohumun su çekmesini sağlayan ön işlem (20-25°C’de birkaç saatten yaklaşık bir güne) uygulandığında çimlenme tekdüzeliğinin ve tutunma hızının iyileştiği bildirilmiştir (bkz. 3). Karabuğday yapraklı sebzelerden farklı bir ürün olduğundan etkisi birebir uygulanamaz; ama ekim yöntemine ve ön işleme göre tekdüzeliğin değişebildiğini gösteren en sağlam örneklerden biridir.

Dağılan tekdüzelik sonraki aşamalarda yeniden düzeltilemez

Peki tekdüzesizlik sonraki bir aşamada telafi edilebilir mi? Telafi edilebilen ve edilemeyen var. Burada net bir çizgi çizmek mümkün. Sonraki aşamada gübreleme ve ışığı ayarlayarak kaliteyi yaklaştırmak gerçekten yapılır. Ancak bu, tekdüze çıkan fidelerin büyüklüğü ve kalitesi gibi “seviyeyi” yükseltmek ya da düzenlemektir; dağılan fideleri zaman ekseni üzerinde yeniden tekdüzeleştirmekten farklıdır.

Zaman farkı neden yeniden düzeltilemez? Tekdüzelik büyüklük “farkı” değil, “zaman farkı” olduğundan. Çimlenmesi yarım gün geciken fide yalnızca küçük değil, gelişim açısından yarım gün geride. Önde çıkandan daha genç. Elbette ışık ve besin koşullarına göre bireysel büyüklük farkının bir ölçüde kapandığı durumlar olur. Ama bu “seviye” meselesi; ne zaman tutunduğuna dair zaman kaymasının kendisi daraltılamaz. Arkadan gübre veya ışık eklense tüm grup o kadar ilerler ama baş ile kuyruk arasındaki aralık açık hâlde devam eder. Çimlenmede bir kez oluşan zaman farkını sonraki aşamalarda zamanla birlikte geri almak mümkün değildir.

Peki sonraki aşamalar güçsüz mü? Hayır. Dağılan gruptan tekdüze bir küme çıkarmak kapalı çiftliklerde olağan biçimde yapılmaktadır. Fidelere bakarak seçip ayırmak, görüntüyle sınıflandırma, hasat aralığını geniş tutarak dağılımı absorbe etmek — bunlar yamama değil, sahada standart süreçlerdir. Ancak bunların ortak özelliği zaman farkını kendisi yok etmemeleridir. Geciken bireyleri seyreltip öne hizalarsanız o fideler çöpe gider. Hasat aralığını genişletirseniz sevkiyat ve yetiştirme rafı döngüsünde de aralık oluşur. Yani yeniden düzeltilmiş gibi görünen seferler çoğunlukla verim ya da iş gücü maliyeti ödeyerek zaman farkını absorbe etmektedir; dağılımın kendisi ortadan kalkmamıştır.

Bu yüzden tekdüzelik söz konusu olduğunda “sonra düzeltebilirim” değil “sonradan absorbe etmek maliyet gerektirir” yaklaşımını benimsemek gerekir. Bir kez dağılan zaman farkını sonraki aşamada bedavaya yeniden düzeltmek mümkün değil ve tekdüzelik büyük ölçüde girişte belirleniyor. Sonraki aşamalara bırakılabilecek şey, tekdüzelik varsayımı üzerinde seviyeyi düzenlemek ve dağılan seferlerdeki kaybı sınıflandırma ya da hasat aralığıyla olabildiğince küçük geri kazanmaktır. Tutunma zamanını girişte izleyin, ortam eşitsizliğini orada tamamen giderin. Tekdüzeliği orada yapılacak bir şey olarak ele alın ve sonraki aşamadan “yeniden düzeltme” beklemeyin. Bu önemli.

Fide aşamasında oluşturulan durumun sonraki aşamaları etkilediğine dair bir gözlem de var. Marul için her büyüme aşamasına göre ışık kalitesinin üç aşamada optimize edildiği bir araştırmada, en düşük performanslı yalnızca beyaz LED grubuna kıyasla optimize edilen grubun o aşamadaki hasat ağırlığının yüzde 21 daha yüksek olduğu bildirilmiştir (bkz. 5). Işık kalitesini özenle kurmanın etkisinin ne kadarının sonunda kaldığı makalede bile sınırlı; ancak giriş aşamasında oluşturulan temelin sonraki aşamanın ulaşabileceği noktaya kadar etki edebileceğini gösteren bir örnek.

Tutunma aralığını iki noktada kaydedin ve sıcaklıktan tahmini yapın

Çimlenmenin tekdüze mi yoksa dağınık mı olacağı tutunma aralığında kendini gösterir. Peki bu aralığı somut olarak nasıl kaydetmeli? İki noktalı not yeterli. Tüm tepsiyi ayrıntılı gözlemlemek mümkün olmadığından her gün aynı saatte bir kez bakın ve “ilk fidecik günü” ile “büyük çoğunluğun çıktığı gün” olarak iki noktayı not edin. Bu kadarı tutunma aralığı olarak kullanılabilir. Tutunma aralığı en başta ilk tohumdan büyük çoğunluk çıkana kadar kaç gün geçtiği demek olduğundan, iki nokta arasındaki farkı alabildikten sonra bu doğrudan aralığın kendisi olur. Her gün aynı saatte bir kez yeterli olması da önemli bir nokta. Aynı saatte bakarak ekim seférlerini aynı ölçütle karşılaştırabilirsiniz. Gözlem hassasiyetini artırmaktan çok koşulları her seferinde eşitlemek çok daha işe yarar.

Bir şey daha ekleyeyim. “Büyük çoğunluğun çıktığı gün” olarak yüzde doksanın değil “yaklaşık yüzde seksenin çıktığı günü” almayı öneririm. Son yüzde on, geç çıkan ya da hiç çıkmayan tohumlar tarafından sürüklendiğinden tarih kolayca bulanıklaşır. Yüzde seksen olarak keserseniz, o seferin ana kitlesinin ne zaman tutunmayı tamamladığı düzgünce ortaya çıkar. Bu yüzde seksenlik çizgi yalnızca kayıt için bir rakam değildir. Fide yetiştiriciliği sahasında tohum ekiminin hemen ardından konulan nem koruyucu kapağı (dom) yaklaşık yüzde seksen çimlendikten sonra kaldırmak uygulaması vardır. Kapağı geç kaldırırsanız ışık ulaşmadığı için fideler uzayıp inceleşir ve aşırı nem nedeniyle hastalık da kolaylaşır. Yani “yüzde seksende kapağı kaldır” işlem sinyali ile “yüzde seksende çıkış günü kaydet” gözlem sinyali tam olarak aynı yüzde seksen noktasında buluşur. Kapağı kaldırırken o tarihi not düşerseniz işlem ve kayıt tek hamlede tamamlanır. İlk fidecik günü ile yüzde seksen günü — bu iki nokta arasındaki farkı seferden sefere sıraladığınızda tekdüze seférler ile dağılan seférler oldukça belirgin biçimde ayrışır. Ayrıntılı gözlem, ondan sonra endişe verici bir sefer çıktığında yeterlidir.

Buraya kadarı kayıt yöntemiydi. Dağılıma neden olan ortam eşitsizliği açısından önce sıcaklıktan başlamak önerilir. Tohum lotu veya ortamın kendisindeki dağılım büyükse ayrı bir konudur, ama yakın bir tahmin için önce sıcaklık. Burada hedef sıcaklık bandını aklınızda tutmak ellerinizi daha rahat hareket ettirir. Çimlenme için optimum sıcaklık ürüne göre farklılaşır; yetiştirdiğim yapraklı sebzelerin hissiyatına göre şunu söyleyebilirim: komatsuna ve mizuna, maruldan biraz daha yüksek bir bant da tekdüze biçimde tutunmaya yatkındır. Otlar daha da yüksek olarak kabul edilir ancak kendi sahamın ürünleri olmadığından bu kadarı kılavuz bilgi olarak kalsın. İnce rakamları ezberlemekten çok şu an kullandığınız ürünün optimum sıcaklık bandının dışına çıkılıp çıkılmadığını sorgulamak, çimlenmenin geciktiği seferinde önce orayı şüpheyle ele almaya değer. Nem eşitsizliği de tekdüzeliği etkiler, ama sıcaklık ve nem birlikte hareket etmeye yatkındır. Sıcak yerler çabuk kurur, dolayısıyla sıcaklık eşitsizliğine bakarsanız nem eşitsizliğini de büyük ölçüde beraberinde anlarsınız. Su alım evresindeki nem özellikle belirleyicidir; başlangıçta bolca su tutun, çimlenme görüldükten sonra biraz düşürün — bu artma ve azalma tepsi konumuna göre eşitsiz olursa tutunma farkına yol açar.

Nereye bakmalı? Her şeyi ölçmek gerekmez; farkın en büyük ihtimalle çıkacağı iki noktayı karşılaştırırsanız tahmin yapılabilir. Raf için üst kat ve alt kat; tek tepsi için kenar ve merkez. Bunlar yapısal olarak farkın kolayca oluştuğu yerler olup nitekim fide yetiştiriciliği tesislerinde de raf konumuna göre sıcaklık ve hava hızı farklılıkları doğrulanmaktadır (bkz. 4). Burada fark çıkmazsa geri kalanı da genellikle sorunsuzdur; fark çıkarsa “bu üst-alt ya da kenar-merkez ekseninde dağılıyor” diye nedenini tahmin edebilirsiniz. Her noktaya birer termometre koyun ve tutunma aralığıyla karşılaştırın. Geç tutunduğu seférlerin sabit bir kata, sabit bir konuma yığılması hâlinde bu eşitsizliğin ta kendisidir. Oraya gelindikten sonra girişte atılabilecek adımlar zaten görünür durumdadır: geride kalmaya yatkın kattaki sıcaklığı artırmak, konumları değiştirmek, yine de düzelemeyen sıcaklık ve nem eşitsizlikleri için bir sirkülasyon fanı çalıştırarak havayı hareket ettirmek. Geriye aynı ölçütle seferleri birbiri üzerine yığmak kalır.

Burada sık rastlanan bir itirazı yanıtlayayım. “Tekdüzelik diye bir gösterge eklesen de sonuçta yapılan şey sıcaklık eşitsizliğini gidermek ve tohum lotunu gözden geçirmek — her zamanki gibi.” Evet, adımların menüsü aynı. Farklı olan bu adımları atma zamanlaması. Şimdiye kadar sıcaklık eşitsizliğini fark etmek çoğunlukla fideler dağılıp şaşırtmada işlenemez hâle geldikten sonra — yani sonraki aşamada güçlük çekildikten sonra — olurdu. Tutunma aralığını girişte izlediğinizde aynı sıcaklık eşitsizliğini giderme adımını fideler büyümeden önce atabilirsiniz. Aynı adımı geri adım yerine öne adım olarak atabilirsiniz. Bir gösterge eklemenin pratik faydası budur.

Girişte önlenebildiğinde arka uçta ödenecek maliyet ortadan kalkar. Sahada gördüğüm kadarıyla tekdüzeliği kötü olan seferler geciken fideleri seyreltip atmak için harcanan iş gücü, eksiği gidermek için yapılan tamamlama dikimi ve şaşırtma öncesi sınıflandırma iş miktarının yavaş yavaş biriktiği seferlerdi. Bu, bordro üzerinde “tekdüzelik kusuru masrafı” olarak görünmeyen gizli bir maliyettir. Girişte tekdüzelik oluşturulan seferde bu sonraki aşama iş yükü tümüyle hafifler. Tekdüzeliğe bakmak, özüne inildiğinde bu gizli maliyeti önceden önlemektir.

Özetlemek gerekirse: çimlenme oranı iyi olduğu hâlde sonradan verimin düştüğü seferleri önceden ayırt etmek istiyorsanız bakmanız gereken oran rakamı değildir. Tutunma aralığı (ilk fidecik günü ile yüzde seksen günü arasındaki fark) ve bu gecikmenin belirli bir kata ya da konuma yığılıp yığılmadığı. Bu iki noktayı kontrol listesine koyarsanız oran rakamının arkasında ilerleyen dağılımı giriş aşamasında yakalayabilirsiniz.

Sıkıştırdıktan sonra kalan dağılım tohum lotu meselesidir

Son olarak bir ek. Şimdiye kadar gördüğümüz sıcaklık eşitsizliğini tamamen giderdikten sonra da hâlâ kalan bir dağılım vardır. Bu tohumun kendi kapasitesinin alt sınırı olup ekim yöntemiyle aşılamayan bir duvar. Oraya kadar sıkıştırıldıktan sonra da dağılan seférler devam ediyorsa artık ekim yöntemi sorunu değil, tohum lotu ve tedarik tarafında ele alınacak bir konudur. Ekim yöntemi ve sıcaklık gibi sahada atılacak adımlar ile satın alma ve lot seçiminde değerlendirilecek konu birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Tedarik tarafında değerlendirmek, tohumun kendi canlılığını düşürmemekten başlar. Tohum depoda beklerken görünürde hiçbir işaret olmaksızın canlılık yitirebilir ve bu sonradan kötü çimlenme olarak ortaya çıkar. Bu nedenle depolama düşük sıcaklık, düşük nem ve karanlık temelinde; eski stok önce kullanılacak şekilde ilk giren ilk çıkar disipliniyle ve lot numaraları kaydedilerek yapılmalıdır. Tekdüzelik dağıldığında bunun ekim yönteminden mi yoksa lottan mı kaynaklandığını ayırt etmek, hangi lotun ne zaman kullanıldığı kaydı olmadan mümkün değildir. Tohum lotuna göre değerlendirmek ancak bu kayıt olduğunda geçerlidir.

Özel bir işlemle tek hamlede seviyeyi yükseltip yükseltemeyeceğine de kısaca değineceğim. Tohum aşamasında özel bir ön işlem ekleyerek giriş tekdüzeliğini toptan artırmak — böyle her derde deva tek bir hamleyi beklemek henüz erken. Tohum aşamasına bakarak iyi ya da kötü belirlenemez; sonraki aşamalara kadar izlenerek ancak anlaşılır. Bu ana çizgi tohumun kendisini değiştirme yönünde de değişmez.

Böyle düşünüldüğünde konu tek bir ana hat üzerinde toplanır. Çimlenme oranı birkaç günde çıkan bir geçti-kaldı değil; filizlerin tekdüzeliğinin şaşırtma ve büyüme sürecinden geçerek hasata kadar süren bir sürecin verimine gecikmeli olarak yansıdığı bir giriştir. Bu nedenle tohum ekiminde bakmanız gereken “yüzde kaçı çıktı”dan çok “ne kadar tekdüze tutundu”dur. Tekdüzelik büyük ölçüde girişte belirlenir ve zaman farkıyla birlikte sonraki aşamalarda yeniden düzeltilemez. Sınıflandırma ya da hasat aralığıyla sonradan absorbe etme seçeneği vardır; ancak bu verim ve iş gücü ödemesi demektir. Tam da bu yüzden tekdüzelik tohum ekimi aşamasında yapılmaya gidilir. Sonradan ödeyeceğiniz gizli maliyeti önceden azaltmanın en sağlam yolu budur.